وزارة التعميم العالي والبحث العممي 
Ministry of High Education and Scientific Research 

 بوعخيخيجالبذيخ الابخاهيمي بخج جامعة محمد 
University of Mohamed el Bachir el Ibrahimi-Bba 

 كمية الحقوق والعموم الدياسية
Faculty of Law and Political Sciences 

 

 

 في الحقوق  أكاديمي نيل شهادة الماستخ مقجمة لاستكمال متطمبات محكخة 
 إعلام آلي وانتخنيت  :تخرص

 :ـب الموسومة

العنوانالعنوان  

 

 ةالجكتور  شخاف:إ                                                   :    الطالبة عجادإ
 صميحة بوجادي -                                          راوية مخسمي  -

 

 :لجنة المناقذة
 الرفة الختبة الاسم  والمقب
 رئيدا  -أ–أستاذ مداعج  جميمة خخباش

 ومقخرامذخفا - أ –أستاذ محاضخ  صميحة بوجادي
 ممتحنا  -ب–أستاذ مداعج  ي او سارة مهن

2023/2024:الدنة الجامعية  

 ارة الالكتخونية النظام القانوني لعقج التج



 ‌‌ب
 

‌

 

 

 

 

 



 ‌‌ت
 

 

                     

 . الاهداء

 الي كل من علمني حرفا في هذه الدنيا الفانية.            

 الي اخوتي وكل أصدقائي.           

 الي جميع أفراد الأسرة التربوية في الجزائر الحرة الأبية.          

 الي كل هؤلاء وهؤلاء أهدي هذا العمل المتواضع.        

 

 

 



 ‌‌ث
 

 

 .الشكر والتقدير    
‌الحمد الله الذي بفضله تتم الصالحات نتوجه بالشكر الجزيل الي       

 الأستاذ و الدكتور الكريم "" الذي قبل الاشراف علي هذه المذكرة ‌‌‌‌‌

 وأنار  لنا طريق البحث العلمي و الذي لم يدخر أي جهد في سبيل      

 مساعدتنا.                    

كما نشكر كل الأساتذة الذين بذلو الذين بذلوا كل الجهود في سبيل تكويننا        
 و 

 ومساعدتنا على اكتساب العلم والمعرفة.         

 كما نتقدم بشكرنا الخالص الي كل الزملاء و الأصدقاء الذين ساعدونا         

 في اعداد هذا العمل من قريب أو من بعيد.           

 نشكر كذلك كل موظفي وعمال كلية الحقوق والعلوم السياسية            

 جامعة محمد البشير الابراهيمي الجزائر.           

   



 ‌‌ج
 

 

 المختصرات.قائمة 

 المستهلك الالكتروني.  م.ا:

 ع: العدد. 

 .دم: المجل

 الصفحة. ص:

 دون بلد النشر.  د.ب.ن:

 دون تاريخ نشر.  د.ت.ن:

 د.ط : دون طبعة. 

 المتعامل الالكتروني.  م.ا:

 ا.ا.ا: الالتزام بالإعلام الالكتروني. 

 الحق في العدول. ح.ع:

 

 



 ‌‌ح
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



1 
 

 قدمةم
من‌بين‌إفرازات‌عصرررررررر‌ات الذم ت‌اته ‌لآاي رررررررا‌ابير‌اتذيذت‌اته ير‌اته ‌  ررررررر   ‌‌

ر‌Télécommunicationوالا صرررررررررررر لات‌‌‌Informatiqueألآظ ة‌ات الذم ت‌)اته  يذ ر(‌‌
وق ‌أدى‌دمج‌ههين‌اتنظ مين‌إتى‌ظ ذت‌م ‌يسررررررر ى‌ا ررررررر   ت‌الا صررررررر لات‌أو‌ات الذم ت‌‌
اتا ت يةر‌وأبرزه ‌ش  ة‌الألآذرلآيتر‌وأهم‌اسذخ ام‌ت ه ‌اتذس ئررررررررث‌ات  يتررررررررررررررررة‌ت  ص لات‌هذ‌

ر‌‌échange de données informatiséesع ليررررة‌لآـررررث‌و  رررر دل‌ات الذمرر ت‌إتهذرولآيرررر ‌‌
من‌دوي‌اتلجذء‌إتى‌اتار تم‌ات ـيـ ‌أو‌ات ر د ر‌وقر ‌ م‌اسررررررررررررررذع ل‌ تر ‌ ر دا ‌تلذا ير‌عن‌

ر‌بين‌أشخ ص‌مذذاج ين‌ف ‌أم كن‌‌الإتاد ‌وإبرام‌اتاـذد‌وإجراء‌مخذلف‌ات ا م ت‌اتذج تية
مذ  ع  ر‌وتم‌يـذصررررررررررر‌على‌ ت ‌بث‌امذ ‌هذى‌ نعيه‌هه ‌اتا لي تر‌وهها‌اتن ن‌اتج ي ‌من‌
ألآ  ط‌اتذا ق ‌واتذج ت ‌هذ‌اته ‌اصرررررررررررررريلي‌على‌ سرررررررررررررر يذا‌في  ‌اا ‌ا تاـذد‌الإتهذرولآية‌أو‌‌

‌اتذج ت ‌الإتهذرولآية.
ولآـذصرر‌ف ‌مذورذه‌هه ‌ات ه ر ‌على‌دتاسرة‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ر‌اته ‌هذ‌اهم‌وسريلة‌
من‌وسرررررر ئث‌اتذج ت ‌الاتهذرولآية‌ا ‌يذ يا‌هها‌اتاـ ‌اخصرررررر ئ ‌لا‌ ذذفر‌ف ‌اتاـذد‌ات  رمة‌‌
ا تذسرررررر ئث‌اتذـلي يةر‌ ذلآا‌م رم‌ف ‌بيرة‌افذراوررررررية‌بير‌م دية‌وع ر‌شرررررر   ت‌الا صرررررر لات‌‌

ارر ت رر ود‌اتجعرافيررة‌تلرر ولر‌  رر ‌ألآررا‌برر ت رر ‌مرر ‌ي ذي‌م رتا‌على‌‌‌اتارر ت يررة‌اتذ ‌لا‌ اذر ‌
 دع م ت‌بير‌وتقية‌مخالآة‌داخث‌الألآظ ة‌ات الذم  ية.

وهه ‌اتخصرررررررر ئ ‌ تير‌اتهتير‌من‌اتذسرررررررر نلات‌هذل‌م ى‌إم  لآية‌اسررررررررذيا ب‌اتـذاع ‌
اته سرررري ية‌ات نظ ة‌تلاـ ‌ف ‌اتـ لآذي‌ات  لآ ‌ت ه ‌الألآ  ط‌اتج ي  ‌ف ‌اتذا ق ر‌خ صررررة‌م ‌‌

‌واتذنعيه‌والاث  ت؟‌ا لإبرام الق‌من  ‌
هيث‌يتير‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌من‌هيث‌الآاـ د ‌ سررررررررر نلات‌ ذالق‌ا  ى‌اعذرا ‌اتـ لآذي‌‌
ات رر لآ ر‌و  رر يرر ا‌اتـذاعرر ‌ات نظ ررة‌ت لآاـرر د‌ب رره ‌ابتيرر ت‌اتجرر يرر  ‌تلذا ير‌عن‌الإيجرر ب‌
واتـ ذل‌وبن ء‌عن صر‌اتذا ق ر‌ ذي‌هه ‌ابتي ت‌لا‌ س ي‌رررررررر‌ف ‌اتذقت‌اتراهن‌رررررررر‌من‌ ذثق‌



2 
 

كث‌طر ‌من‌أطرا ‌اتاـ ر‌ا انى‌اتذذثق‌من‌وجذد‌وسرررررر مة‌صررررررعة‌ات ذا ق ‌ابخرر‌   ‌‌
يتذت‌اتذسرررررررررر نل‌هذل‌م ى‌الآي  ت‌وسرررررررررر ئث‌اتذا ير‌عن‌الاتاد ‌فيا‌م ‌اتذسرررررررررر ئث‌اتذـلي ية‌

ر‌ت  ‌ت ه ‌ات سرررررر تة‌من‌أثر‌‌الآاـ د تلذا ير‌عن  ر‌و تذت‌أيضرررررر ‌مسرررررر تة‌   ي ‌م  ي‌وزم ي‌‌
على‌مارفة‌اتـ لآذي‌اتذاجب‌اتذي يق‌عليا‌و‌ ها‌اتـضرررررررررر ء‌ات خذ ‌ا تنظر‌ف ‌ات ن زع ت‌‌

‌اتذ ‌ق ‌ يرح‌ا  لآا.‌
 أهمية الدراسة.

 سرررذ  ‌هه ‌ات تاسرررة‌أه يذ  ‌من‌أه ية‌ات ذورررذه‌اته ‌ يرقن ‌إتيار‌فع ‌هها‌اتاصرررر‌‌
اترق  ‌اته ‌ ن رررررررر‌فيا‌الألآذرلآتر‌شررررررر ه‌مع ذم‌اتذج ت ‌الإتهذرولآية‌اتذ ‌ ا دت‌مع هي   ر‌
ك  ‌ ا دت‌ألآذاع  ‌وأه اف  ‌اتا مةر‌وقصررررررررررررر ‌قي م‌اتذج ت ‌الإتهذرولآية‌لاب ‌من‌ ذفر‌م  د ‌

‌من‌أه   ‌ ل نة‌أس سية‌اتاـ ‌الإتهذرولآ .‌ومذيل  ت‌أس سية
‌‌ات سرذ ل ر‌ ه ن‌أه ية‌هها‌ات ذورذه‌ هت ‌ف ‌ ذلآا‌ي ر ث‌ ربة‌خصر ة‌ت   ية‌ك  ‌
ف ‌ظث‌الآذ رررررررررررر ت‌اتع ‌‌‌وخ صررررررررررررةر‌اتذا ق يةاتيريف‌اتضررررررررررررايف‌ف ‌اتا قة‌‌‌‌وهها‌تهذلآا

‌.والاهذي ل‌الاتهذرولآ 
 إشكالية الدراسة.

من‌خ ل‌م ‌ م‌ يرها‌  ين‌ألآا‌ق ‌يذم‌اتذا ية‌على‌مص تي‌ات سذ ل ‌ف ‌‌‌‌‌‌‌
أط ت‌إبراما‌تلاـذد‌الإتهذرولآية‌ت ها‌وو ‌ات  ره‌اتجاائر ‌ف ‌ رس لآذا‌اتـ لآذلآية‌ج لة‌من‌

هل يوفر التزام بإعلام المستهلك   وعلياله،  الاتي ت‌من‌أجث‌ عايث‌ات   ية‌ات ـرت 
الالكتروني و تمكينه من حق العدول ضمانة كافية لتحقيق الحماية له في ظل عقود  

 التجارة الالكترونية؟. 

 منهج الدراسة.
تاـذد‌‌تلإج اة‌على‌هه ‌الاش  تية‌هرصن ‌على‌إبراز‌اتنصذص‌اتذ رياية‌ات ذالـة‌ا 

هيث‌  ي‌ت ه ‌اتنصذص‌وق ‌  ير‌ف ‌مج ل‌‌‌ر‌وعلى‌ ذ  ‌اجذ  د‌اتـض ء‌ر‌الإتهذرولآية



3 
 

ات سذ ل ‌من‌ب ‌و   يث‌اتاذي‌الاقذص د ‌ف ‌عـذد‌اتذج ت ‌الإتهذرولآية‌ه  ية‌
ماذ  ين‌ف ‌ ت ‌على‌ع  ‌من هج‌عل يةر‌فروذ  ‌ط ياة‌ات ذوذهر‌تلإت  م‌اج ي ‌

جذالآ ار‌هيث‌اعذ  لآ ‌على‌ات ن ج‌اتذصع ر‌اته ‌لا‌ي  ن‌الاسذعن ء‌عنا‌تذ  ي ‌الإط ت‌
ات ن ج‌اتذ ليل ‌من‌خ ل‌   ي ‌و‌‌ف ‌اتعصث‌الأولرتاـذد‌اتذج ت ‌الإتهذرولآية‌ات ع هي  ‌

ف ‌اتعصث‌‌‌ا لإع م‌وهق‌اتا ول‌ا لاتذاامواتذ ‌ ذ تث‌‌الأتي ت‌اتذ ‌تص ت‌ت   يذا
‌اتت لآ .‌

 أهداف الدراسة.
و ت ‌‌    ‌هه ‌ات تاسة‌ات ‌شرح‌ااض‌اتنصذص‌اتـ لآذلآية‌اتذ ‌ياذري  ‌اتع ذض‌‌_

دوتخ ل‌   ي ‌‌‌‌من اتـ لآذلآية‌‌‌‌و ذويي‌ ات   ية‌ ف ‌ ذفير‌ عـذد‌الاتي ت‌ ف ‌ تل سذ ل ‌
واو فة‌ات ‌ ت ‌ف ت   ‌من‌هه ‌ات تاسة‌هذ‌اثراء‌ات  ذ ة‌اتـ لآذلآية‌‌اتذج ت ‌الإتهذرولآية_‌‌

ات ذخصصة‌ف ‌مج ل‌الأم ك‌اتذطنيةر‌و ت ‌لآظرا‌تلنـ ‌ات ل ذظ‌ف ‌ات  ذث‌اتذ ‌ ان ‌‌
‌اتاـذد‌الاتهذرولآية.‌ا رح‌مذوذه‌

 اسباب اختيار موضوع الدراسة:
اخذي ت‌ات ذوذه‌  ي‌لآذيجة‌اه ية‌ت  ‌  ر‌اع  ‌   ‌يرج ‌ات ‌اس  ب‌‌‌وعليا‌ف ي

‌.‌واخر ‌مذوذعية ا ية‌
 الذاتية: _ الاسباب 

اتذ ‌من‌اتال  ‌ف ‌ما تجة‌هها‌ات ذوذه‌و‌‌‌ اذد‌الاس  ب‌اتها ية‌ات ‌تب ة‌ات  هث
واسس‌م  د ‌‌‌‌ودقيـة‌ومذي اـة‌م ايريـة‌مذوذعية‌‌‌‌وداف ‌تذن وتاش لآ  ‌اي‌   ث‌ه فاا‌‌

‌.ةالأك دي يات  ذث‌‌اع اد
الموضوعية:الاسباب   

هذ‌مذذفر‌هذل‌مذوررررررررذعن ‌ا  ‌هذ‌مذجذد‌ف ‌‌ع  م  وتة‌إيج د‌تبن‌عل  ‌م ن ج‌
 .اتذاق ‌اتا ل 



4 
 

 الدراسات السابقة.

اتا ي ‌من‌ات تاس ت‌اتس اـةر‌اتذ ‌‌‌علىمن‌أجث‌ف م‌وبن ء‌هه ‌ات تاسة‌ م‌الاط ه‌
ه وتت‌اتج  ‌بين‌مذعيرات‌ات تاسةر‌ومن‌هها‌ات نيلق‌ م‌م  وتة‌عرض‌ااض‌ات تاس ت‌

‌اتذ ‌ ذـ تب‌و ذ  ا‌مذوذه‌ا ت :‌

من‌خ ل‌أطروهة‌‌‌أتجيلذس‌ته بات تاسة‌اتذ ‌ق م‌ب  ‌‌:: الدراسة الأولي1
‌‌ خص ‌راتـرررررر لآذلآ ‌تلرررراـ ‌الإتهذررررولآ ر‌)دتاسررررة‌مـ تلآررررررررة(‌ات  ذذتا ر‌اانذاي‌الإطرررررر ت

ر‌أدتات-دتايررررةأهرررررررر  ‌‌اتسي سيةر‌ج ماررررررررررة لية‌ات ـذت‌واتالذم‌‌ات ررا قراتـررر لآذي‌اتخر ص‌
‌.2017اتجاائرر‌سنة‌

.‌اتذ ‌ق م‌ب  ‌ات  هتة‌جرعذد‌اتي قذت‌من‌خ ل‌تسرر تة‌ات  جيسررذير‌الثانية : الدراسـة
 لية‌ات ـذتر‌ج ماة‌اتجاائرر‌‌ف ‌اتذ ررررررري ‌اتجاائر ر‌‌‌‌وه  ية‌ات سررررررذ ل ‌اانذاي‌عـ ‌ات ي ‌

‌.2002تسنة‌
 الدراسة:خطة 

الإط ت‌اتن ظم‌فذن وتت‌ف ‌اتعصث‌الأول‌‌‌ر‌تـ ‌ م‌ ـسيم‌مذوذه‌ات تاسة‌ات ‌فصلين
مع ذم‌اتاـ ‌‌فـ ‌   ثت‌ف ‌ات   ث‌الأول‌منا‌عن‌  ر‌‌ر‌‌الإتهذرولآ اتذج ت ‌تلاـ ‌

ر‌أم ‌أت  ي‌عـ ‌اتذج ت ‌الإتهذرولآيةر‌أم ‌ات   ث‌اتت لآ ‌فذن وتت‌فيا‌اتذج ت ‌الإتهذرولآ 
اتض  لآ ت‌اتـ لآذلآية‌ت   ية‌ات سذ ل ‌الإتهذرولآ ‌ف ‌‌‌ا‌ات ياتعصث‌اتت لآ ‌فذيرقت‌ف

فذن وتت‌ف ‌ات   ث‌الأول‌‌‌ر‌هيث‌ م‌ ـسي ا‌ هت ‌ات ‌م  تين‌ر‌اتذج ت ‌الإتهذرولآية
الإط ت‌ات ع هي  ‌ت تذاام‌ا لإع م‌الإتهذرولآ ‌وجااء‌الإخ ل‌اار‌ثم‌ ن وتت‌ف ‌ات   ث‌

‌اتت لآ ‌ات ق‌ف ‌اتا ول‌ ذسيلة‌ت   ية‌ات سذ ل .‌

‌

‌



5 
 

‌

 

 

 

 

 

 

 

 
‌

‌

‌

‌

‌

‌

‌

‌

‌

‌

الفصل الأول: الإطار 
الناظم للعقد التجاري 

 الإلكتروني



6 
 

 الفصل الأول: الإطار الناظم للعقد التجاري الإلكتروني. 
اتيسير‌تذ‌أخهلآ ‌لآذعية‌اتذـنية‌‌‌ا لأمراي‌   ي ‌مع ذم‌اتذج ت ‌الاتهذرولآية‌تيس‌

ات سذخ مة‌ف ‌هه ‌اتذج ت ‌تهن‌لآسذيي ‌   ي ‌ث ثة‌عن صر‌أس سية‌م يا ‌تلذج ت ‌
اتذتقية‌ات سذخ مة‌ف ‌ات ا م ت‌اتذج تية‌‌‌ات ع م تالاتهذرولآية‌وه ‌اتذ ذيث‌عن‌

اتت لآ :‌فهر ‌اتاذت ة‌واتذ ويث‌ات ـذرلآة‌ب ه ‌اتذصرف ت‌واتر يا ‌الأس سية‌اتذ ‌ اذ  ‌علي  ‌‌
هه ‌اتذج ت ‌وه ‌اتن  ط‌اتذج ت ‌ف  ‌ ج ت ‌يذم‌إلآج ز‌ماظم‌معردا   ‌ع ر‌وس ئث‌

 ب‌سيج ‌فيا‌ ذويي‌اتاـ ‌‌اتهذرولآية‌وب تهات‌ع ر‌الالآذرلآت‌وإي‌ات ذصعي‌ت ها‌اتهذ
اتهذرولآ ‌وطريـة‌اتذ يا‌عن‌اتاـذد‌الأخرى‌   ‌ م‌لآاريف‌اتاـذد‌ات ذ اوتة‌وم      ‌ثم‌

هلة‌اتذع وض‌ف ‌اتاـذد‌اتهذرولآية‌وأه ية‌وأش ت‌اتى‌عن صر‌اتذع وض‌   ‌ي ين‌ ن ول‌مر‌
كيعية‌الآاـ د‌اتاـ ‌الاتهذرولآ ‌والاه  م‌اتا مة‌تلذراو ‌ف ‌اتاـ ‌اتهذرولآ ‌وي ير‌اتى‌‌

ات روط‌ات ـذرلآة‌ا تاـ ‌إو فة‌تهت ‌يـ م‌اتهذ ب‌أس تيب‌ه  ية‌اتاـذد‌الاتهذرولآية‌
ذذقي ‌الاتهذرولآ ‌ويذيرت‌اتى‌طرت‌إث  ت‌ات  رت‌الاتهذرولآ ‌وات ذ تلة‌ف ‌اتذ عير‌وات

وات روط‌اتذاجب‌ ذافره ‌ف ‌ات  رتات‌الاتهذرولآية‌وف ‌مارض‌ه يتا‌ت ها‌ ن ول‌ات جية‌
‌.اتـ لآذلآية‌تل  رتات‌الاتهذرولآية

اتاـذد‌الاتهذرولآية‌  رم‌بذس ئث‌اتهذرولآية‌أ ‌أي‌الإيج ب‌واتـ ذل‌في  ‌يذم‌ ي اـ   ‌‌
عر ‌ات  ر ِّه‌‌(ر‌وق ‌internetمن‌خ ل‌ات   ة‌ات وتية‌ت  ص لات‌ات اروفة‌ا لإلآذرلآت‌)

(‌تسنة‌‌85الأتدلآ ‌اتاـ ‌الاتهذرولآ ‌ف ‌ات  د ‌اتت لآية‌من‌ق لآذي‌ات ا م ت‌الاتهذرولآية‌تقم‌)
‌.م‌ا ي‌الا ع ت‌اته ‌يذم‌الآاـ د ‌بذس ئث‌اتهذرولآية‌ لي ‌أو‌جائي 2001

من‌خ ل‌‌‌خص ‌هها‌اتعصث‌ت تاسة‌مع ذم‌اتاـ ‌اتذج ت ‌الإتهذرولآ يهيث‌س
اتذيرت‌إتى‌ اريعا‌و  ييا ‌عن‌اتاـذد‌ات ر  ية‌اا‌ثم‌إتى‌خص ئصا‌)ات   ث‌الأول(ر‌ثم‌

‌لآذيرت‌اا ‌ ت ‌إتى‌أت  لآا‌والآاـ د ‌)ات   ث‌اتت لآ (.



7 
 

 المبحث الأول: مفهوم العقد التجاري الإلكتروني. 
ف ها‌ات  ث‌‌‌رمذوذع  ‌أو‌م ث‌اتاـ ‌في  اتاـذد‌الإتهذرولآية‌تم‌ سذ  ‌اس   ‌من‌

  ي‌ي ذي‌ات  ذلآ ت‌ات نيـية‌‌‌رمتل  ‌ق ‌ي ذي‌بير‌ ـلي  ‌رق ‌ي ذي‌ ـلي ي ‌متث‌ات ض ئ 
‌متث‌ات رامج‌وات ي لآ ت‌اتخ صة‌اا.‌رتل  سب‌ابت 

متث‌ات ري ‌‌ربير‌أي‌اسم‌هه ‌اتاـذد‌ين  ‌من‌وسيلة‌اتذا ق ر‌ف ه ‌اتذسيلة‌اتهذرولآية
‌.أو‌ات ذق ‌الإتهذرولآ ‌رالاتهذرولآ 

ي  ث‌ات ع ذم‌اتذيرت‌إتى‌اتذا تيف‌ات ـذرهة‌تا‌و  ييا ‌عن‌اتاـذد‌ات ر  ية‌اا‌‌
 )ات يلب‌اتت لآ (.‌)ات يلب‌الأول(ر‌ثم‌   ي ‌اتخص ئ ‌اتذ ‌  يا ‌

 

 

 

 

 

 

 

‌

‌

‌

‌



8 
 

المطلب الأول: تعريف العقد التجاري الإلكتروني، وتمييزه عن  
 العقود المرتبطة به.

اي‌خصذصية‌اتاـ ‌اتذج ت ‌الإتهذرولآ ‌ ه ن‌ف ‌اتج لآب‌الإتهذرولآ ‌ت ها‌اتاـ ‌
وب انى‌أخر‌ ه ن‌ف ‌اتذسيلة‌اتذ ‌يناـ ‌ب  ‌هها‌اتاـ ر‌وه ‌وسيلة‌الا ص ل‌ات رئ ‌

مس تة‌‌‌إتىات س ذه‌تيها‌ف ي‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌تذ‌ع  ‌ ا تيف‌)اتعره‌الأول(ر‌ثم‌لآذيرت‌
‌  ييا ‌عن‌اتاـذد‌ات ر  ية‌اا‌)اتعره‌اتت لآ (.

 تعريف العقد التجاري الإلكتروني.الفرع الأول: 
تيس‌هنرر ك‌ اريف‌مذهرر ‌تلاـرر ‌الإتهذرولآ ر‌سرررررررررررررري رر ‌تذ‌أخررهلآرر ‌ااين‌الاعذ رر ت‌ ارر د‌‌
اتج ر ت‌وات  ر فرث‌اتذ ‌أوتدت‌هره ‌اتذار تيف‌من‌ج رةر‌ولآذه‌اتذـنيرة‌اتذ ‌ سررررررررررررررذا رث‌ف ‌
إبراما‌من‌ج ة‌أخرىر‌وعليا‌سررريذم‌عرض‌أهم‌اتذا تيف‌اتذاتد ‌ا ررر لآا‌ف ‌ات ذاثيق‌ات وتية‌‌

إتى‌ااض‌اتذا تيف‌اتذ ‌لآ رررررير‌اتـذالآين‌ات ـ تلآة‌ث لآي ر‌وأخيرا‌أولار‌ثم‌ ل ‌اتذ ‌ج ءت‌ب  ‌
‌ج ء‌ب  ‌اتعـا.‌‌

 أولا: التعريف الوارد في المواثيق الدولية.
اتن ذ ج ‌لآـذصررررررررررررررر‌ف ‌هه ‌اتنـية‌على‌اتذيرت‌إتى‌اتذاريف‌اته ‌ج ء‌اا‌اتـ لآذي‌

رـة‌دوتيرة‌ف ‌هرها‌ات جر لر‌ثم‌اتذاريف‌ تلأمم‌ات  ذر  ‌هذل‌اتذجر ت ‌الإتهذرولآيرةر‌ ذلآرا‌أهم‌وثي
‌اته ‌ج ءت‌اا‌ات ذاثيق‌الأوتبية.

 : التعريف الوارد في القانون النموذجي للأمم المتحدة حول التجارة الإلكترونية.1
أو‌‌UNCITRALاكذع ‌اتـر لآذي‌اتن ذ ج ‌تلأمم‌ات ذ ر  ‌هذل‌اتذجر ت ‌الإتهذرولآيرة‌)

CNUDCI)1‌‌‌‌ بذ  دل‌ات ي لآ ت‌الإتهذرولآية‌ب‌بذاريف‌"‌‌‌-2ف ‌ات  د"L'échange de 
données informatisées"هيرث‌لآصررررررررررررررت‌ار لآرا‌:"‌يراد‌ا صرررررررررررررريلي‌  ر دل‌ات ير لآ ت‌‌‌ر‌‌
 

‌.29ر‌ص‌‌2000راتاربيةر‌مصر‌ضة‌ دات‌اتند.طر‌‌‌‌الألآذرلآتر ر‌خصذصية‌اتذا ق ‌ع ر‌هأس مة‌أبذ‌ات سن‌مج ‌‌-‌1
‌



9 
 

الإتهذرولآية‌لآـث‌ات الذم ت‌من‌ه سرررررررذب‌إتى‌ه سرررررررذب‌عخر‌ا سرررررررذخ ام‌ماي ت‌مذعق‌عليا‌
رـ لآذي‌ ار ي‌هرها‌اتذاريف‌ينصررررررررررررررر ‌إتى‌ رث‌‌‌تذهذين‌ات الذمر ت"ر‌وتأت‌اتلجنرة‌ات ار  ‌ت رها‌ات

ر‌وي ر ث‌بهت ‌إبرام‌اتاـذد‌والأع  ل‌اتذج تية‌ات خذلعةر‌‌1اسرذا  لات‌ات الذم ت‌الإتهذرولآية
وعليا‌فإي‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌هسررررررررررب‌هها‌اتـ لآذي‌هذ‌اتاـ ‌اته ‌يذم‌اتذا ير‌عن‌الإتاد ‌فيا‌

 ب‌وه :‌-2أ‌و‌-2بين‌ات ذا ق ين‌ا سذخ ام‌اتذس ئث‌ات   د ‌ف ‌ات  د ‌
‌لآـث‌ات ايي ت‌من‌   يذ ر‌إتى‌   يذ ر‌عخر‌وفـ ‌تنظ م‌عرض‌مذه .

‌اترس ئث‌الإتهذرولآية‌ا سذا  ل‌قذاع ‌ع مة‌أو‌قذاع ‌قي سية._‌لآـث‌‌
_‌اتنـث‌ا تيريق‌الإتهذرولآ ‌تلنصررذص‌ا سررذخ ام‌الألآذرلآيتر‌أو‌عن‌طريق‌اسررذا  ل‌

‌ ـني ت‌أخرى‌  تذلهس‌واتع كس.
وواوررررري‌م  ‌سررررر ق‌أي‌الألآذرلآيت‌هسرررررب‌هها‌اتـ لآذير‌تيسرررررت‌اتذسررررريلة‌اتذهي  ‌تذ  م‌‌
ع ليرة‌اتذار قر ‌واتذجر ت ‌الإتهذرولآيرةر‌برث‌  ررررررررررررررر ت  ر ‌وسررررررررررررررر ئرث‌أخرى‌مترث‌ج ر ز ‌اتذيلهس‌

‌واتع كس.
ويرى‌أبلب‌اتعـا‌أي‌اتـ لآذي‌ات ذه ‌تلذج ت ‌الإتهذرولآية‌اتص دت‌عن‌تجنة‌اتـ لآذي‌

اتذج ت ‌ات وت ‌تلأمم‌ات ذ   ر‌تم‌يار ‌اتاـ ‌الاتهذرولآ ر‌تهنا‌عر ‌اتذس ئث‌ات سذخ مة‌‌
ف ‌إبرامار‌   ‌أي‌هها‌اتـ لآذي‌ ذس ‌ف ‌سرد‌وس ئث‌إبرام‌هه ‌اتاـذدر‌ف  لإو فة‌على‌

 .2ن ك‌وسيلة‌اتع كس‌واتذيلهس‌ش  ة‌الألآذرلآيت‌ه

 
ر‌‌الإلكترونية، نظام التجارة الإلكترونية وحمايتها مدنيا، النظام القانوني لحماية التجارة  ع  ‌اتعذ ح‌بيذم ‌هج ز ‌ر‌‌1

‌.‌23ر‌ص‌2002د.طر‌دات‌اتعهر‌اتج ما ر‌اتجاائرر‌
‌‌2006دات‌اتتـ فة‌تلن رر‌الأتدير‌رات  رم‌ع ر‌ش  ة‌الألآذرلآتر‌د.طر‌تلاـ ‌ ت‌م   ‌دودينر‌الإط ت‌اتـ لآذلآ ‌ا ‌ر‌‌2

‌.‌75ص‌.



10 
 

 : التعريف الوارد في الوثائق الأوربية. 2
اتصرررررر دت‌‌‌1997م  ‌‌20اتصرررررر دت‌ف ‌‌‌07-97من‌‌اتذذجيا‌تقم‌‌2لآصررررررت‌ات  د ‌

ر‌ا لآا‌1ا تذا ق ‌عن‌اا ‌وه  ية‌ات سرررررررررذ لهين‌ف ‌هها‌مج لعن‌ات رت  ي‌الاوتب ‌وات ذالق‌‌
يـصرررر ‌ا تذا ق ‌عن‌اا :‌"‌ ث‌عـ ‌يذالق‌ا ت ضرررر ئ ‌أو‌اتخ م ت‌أبرم‌بين‌مذتد‌ومسررررذ ل ‌‌
ف ‌لآي ت‌لآظ م‌بي ‌أو‌ ـ يم‌اتخ م ت‌عن‌اا ‌لآظ ا‌ات ذتد‌اته ‌يسررررذخ م‌ت ها‌اتاـ ‌ ـنية‌‌
أو‌أكتر‌ت  ص ل‌عن‌اا ‌لإبرام‌اتاـ ‌أو‌ نعيه "ر‌وعرفت‌ ـنية‌الا ص ل‌عن‌اا ‌ف ‌لآعس‌

 لآ  :‌"كث‌وسررررريلة‌ب وي‌وجذد‌م د ‌وت ظ ‌تل ذتد‌وتل سرررررذ ل ‌ي  ن‌أي‌ سرررررذخ م‌‌اتن ‌ا
رـ ‌بين‌طرفيرا"ر‌ف رها‌اتذذجيرا‌قر ‌عر ‌اتاـذد‌عن‌اار ‌اتذ ‌  رررررررررررررر رث‌ف ‌مع ذم ر ‌‌ لإبرام‌اتا

‌اتاـذد‌الإتهذرولآية.
 . تعريف القوانين المقارنة للعقد الإلكترونيثانيا: 

تـ ‌اخذلعت‌ اريع ت‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌ا خذ  ‌ات ول‌و  ريا  ھ ر‌و ت ‌مرد ‌
‌ف:ه ‌اتذا تير‌ومن‌ج لة‌هلاقذص د ‌واتسي س ‌ولآھج  ‌اخذ  ‌لآ ي  

:‌عر ‌اتـ لآذي‌الأمري  ‌اتسجث‌الإتهذرولآ ‌ألآا‌ا ت اة‌تعريف القانون الأمريكي :1
اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌اته ‌يذم‌إبراما‌بين‌الأطرا ‌وألآا‌"‌عـ ‌أو‌أ ‌سجث‌عخر‌يذم‌ هذينا‌أو‌

‌ر‌‌ 2"إتس تا‌أو‌لآـلا‌أو‌اسذـ  تا‌أو‌ خاينا‌ا  ‌وس لة‌إتهذرولآية

وق ‌ج ء‌ف ‌ اريف‌اتـ لآذي‌اتعرلآس ‌ت ى‌ اريعا‌‌‌: تعريف القانون الفرنسي: 2
‌‌وس لة‌أوأبرم‌ا سذخ ام‌‌تلذا ق ‌عن‌اا ‌ألآا‌"‌ سر ‌أه  ما‌على‌ ث‌ب  ‌أو‌عداء‌تخ مة

 
 24السابق، ص ، المرجع عبد الفتاح بيومي حجازير‌‌1
ر‌اتجاائرر‌‌قسنيينةج ماة‌الإخذ ‌منذذت ‌‌‌‌ر‌2ر‌ه‌32اتارـ ‌الإتهذررولآ ر‌مجلة‌اتالذم‌الإلآس لآيةر‌م‌‌اا اش‌سا ر‌ر‌‌‌2

‌.‌422ص‌‌ر2021جذاي‌



11 
 

ودوي‌ات ضذت‌ات  د ‌ات ذاامن‌‌‌بين‌مسذ ل ‌ومھن ر‌اا رأكتر‌من‌وس ئث‌الا ص ل‌عن‌
‌1.‌"‌ ت  

الاقذص د‌من‌أجث‌ نظيم‌ات س تة‌‌ف ‌فرلآس ر‌فـ ‌ش لت‌تجنة‌خ صة‌برئ سة‌وزير‌
أين‌عرفت‌اتذج ت ‌الإتهذرولآية‌ا لآ  :‌"مج ذعة‌ات ا م ت‌اترق ية‌ات ر  ية‌ا لآ ية‌ ج تية‌‌

ر‌‌"بين‌ات  روع ت‌ب اض  ‌ات اض‌وبين‌ات  روع ت‌والأفراد‌وبين‌ات  روع ت‌والإدات 
اتذاريف‌ي  ث‌اتاـذد‌اتذ ‌  رم‌بين‌ات  روع ت‌في  ‌بين  ر‌ ا قة‌شر ة‌ا خرى‌‌ف ها

وع قة‌ات  روع ت‌ا لأفرادر‌و ها‌اتاـذد‌اتذج تية‌اتذ ‌ هذي‌الإدات ‌طرف ‌في  ر‌مذسا ‌من‌‌
 دائر ‌اتذسيلة‌اتذ ‌  رم‌ب  ر‌وجالذ  ‌   ث‌ ث‌اتذس ئث‌اترق ية.‌

‌‌‌2وعر ‌ق لآذي‌ات   دلات‌واتذج ت ‌الإتهذرولآية‌اتذذلآسرر ‌‌: تعريف القانون التونسـي:3
على‌ألآ رر :‌"‌ات  رر دلات‌اتذ ‌ ذم‌ار سررررررررررررررذا رر ل‌اتذثر ئق‌‌‌‌2ات  رر دلات‌الاتهذرولآيررة‌ف ‌مر د را‌‌

اتذجرررر تيررررة‌اتذ ‌ ذم‌ع ر‌ اتا ليرررر ت‌ ‌" ارررر لآ رررر :‌ اتذجرررر ت ‌الإتهذرولآيررررة‌ الإتهذرولآيررررة‌"ر‌وعر ‌
‌ات   دلات‌الإتهذرولآية‌".

من‌خ ل‌هه ‌اتذا تيف‌يذضررررررررررري‌أي‌ات   دلات‌الإتهذرولآية‌اتذ ‌ ان ‌م  دتة‌سرررررررررررل ‌
خرر مررة‌ا رر لر‌لابرر ‌وأي‌ ذم‌عن‌طريق‌وسررررررررررررررين‌إتهذرولآ ر‌أو‌وثيـررة‌إتهذرولآيررةر‌‌ا رر ل‌أو‌‌

وب تذ ت ‌يخرج‌من‌لآي ق  ‌اتذث ئق‌ات  ذذبةر‌  تاـذد‌وإقراتات‌الاسررررررررررررررذ م‌واتعذا ير‌وبيره ر‌
فهرررث‌هررره ‌الأمذت‌ ذم‌ايريـرررة‌إتهذرولآيرررةر‌هيرررث‌يذعررر وض‌ات ذاررر قررر اير‌ويصرررررررررررررررر ت‌اتـ ذل‌‌

ويذم‌الا ع ت‌على‌ات ررروط‌اتذعصرريلية‌تذنعيه ر‌و ت ‌بذسرريلة‌‌‌والإيج ب‌ات زمين‌لإبرام‌اتاـ 
‌إتهذرولآية‌أي ‌  لآت‌هه ‌اتذسيلة

 
ر‌ج ماة‌اتجاائرر‌‌3مجلة‌ات  ذث‌وات تاس ت‌اتـ لآذلآية‌واتسي سيةر‌ه‌ئرر‌اتذج ت ‌الإتهذرولآية‌ف ‌اتجاار‌م ذ ‌أم لر‌‌1

‌.‌249ص‌‌د.ت.ير‌‌اتجاائرر
 .423ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌اا اش‌سا ر‌‌‌2



12 
 

 التعريف الفقهي للعقد الإلكتروني.  ثالثا:

‌ا لاعذ  د‌على‌إه ىتلاـ ‌الإتهذرولآ ر‌ف ن م‌من‌عرفا‌أوتد‌اتعـا‌ع  ‌ اريع ت‌تـ ‌
ر‌‌1وس ئث‌إبراما‌ماذ را‌أي‌"‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌هذ‌اتاـ ‌اته ‌يذم‌إبراما‌ع ر‌الألآذرلآيت"‌‌

وات  هظ‌على‌هها‌اتذاريف‌ألآا‌هصر‌وسيلة‌إبرام‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌ف ‌ش  ة‌الألآذرلآيت‌
 مذج ه ‌اتذس ئث‌الأخرى‌لإبراما‌متث‌اتذيلهس‌واتع كس‌وات ينيذث‌ف ‌فرلآس ‌

ومن‌هه ‌اتذا تيف‌أيض ‌اتـ ئث‌ا ي‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌هذ:‌"‌ ث‌ا ع ت‌يذ قى‌فيا‌
الإيج ب‌ا تـ ذل‌على‌ش  ة‌دوتية‌معذذهة‌ت  ص ل‌عن‌اا ر‌و ت ‌بذسيلة‌مس ذعة‌‌

ر‌ي هظ‌أي‌هها‌اتذاريف‌اشذرط‌2مرئيةر‌و ت ‌اعضث‌اتذع عث‌بين‌ات ذجب‌واتـ بث"‌‌
إبرام‌اتاـذد‌الإتهذرولآية‌‌ي  نوسيلة‌مس ذعة‌مرئية‌ته ‌ياذ ر‌اتاـ ‌إتهذرولآي ر‌بير‌ألآا‌

ب وي‌اسذا  ل‌اتذس ئث‌ات س ذعة‌أو‌ات رئية‌متث‌اتذا ق ‌ع ر‌ات ري ‌الإتهذرولآ ر‌اته ‌
‌ي ذي‌فيا‌اتذا ير‌عن‌الإتاد ‌بذاسية‌اتهذ اةر‌وم ‌ ت ‌ياذ ر‌عـ ا‌إتهذرولآي .‌‌‌‌‌

ومن‌اتذا تيف‌م ‌ي ذع ‌ا ي‌ي ذي‌اتاـ ‌م رم ‌وتذ‌جائي ‌بذسيلة‌إتهذرولآية‌لاعذ  ت ‌‌
عـ ا‌إتهذرولآي ر‌ومنا‌اتـ ئث:‌"ا ي‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌هذ‌الا ع ت‌اته ‌يذم‌الآاـ د ‌بذسيلة‌

‌ات  ره‌الأتدلآ .‌ها‌م ‌سلهار‌وه3أو‌لآي برة"‌‌ةص تأإتهذرولآية‌ لي ‌أو‌جائي ‌

ومن‌اتذا تيف‌م ‌شررررررررر ث‌ج ي ‌اتذسررررررررر ئث‌الإتهذرولآية‌تهنا‌اشرررررررررذرط‌ته ‌ياذ ر‌اتاـ ‌
إتهذرولآي ‌أي‌ هذ ث‌  فة‌عن صررررر ‌ع ر‌اتذسرررريلة‌الإتهذرولآية‌هذى‌إ   مار‌ماذ را‌ألآا:‌"‌ ث‌‌

‌.4عـ ‌يذم‌عن‌اا ‌ا سذا  ل‌وسيلة‌إتهذرولآية‌و ت ‌هذى‌إ   م‌اتاـ "‌

 
 .47د‌/‌ع  ‌اتعذ ح‌بيذم ‌هج ز ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌1
‌.‌250–‌‌249ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌ص‌م ذ ‌أم لر‌‌‌2
ر‌ص‌2002أ/‌أه  ‌خ ت ‌اتاجذت ر‌اتذا ق ‌عن‌طريق‌الألآذرلآيتر‌)دتاسرررررررررررة‌مـ تلآة(ر‌د.طر‌ات  ذ ة‌اتـ لآذلآيةر‌الأتدير‌‌‌3

123.‌
‌.49ع  ‌اتعذ ح‌بيذم ‌هج ز ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌4



13 
 

وهذ‌لآعس‌الا ج  ‌اته ‌سرررررررر تت‌عليا‌اتلجنة‌اتذ ‌شرررررررر لت‌ف ‌مصررررررررر‌تذنظيم‌اتذج ت ‌‌
الإتهذرولآيررةر‌إ ‌عرفررت‌عـذد‌اتذجرر ت ‌الإتهذرولآيررة‌ارر لآ رر :‌" نعيرره‌ااض‌أو‌ ررث‌ات ارر م ت‌‌
اتذج تية‌ف ‌اتسرل ‌واتخ م ت‌اتذ ‌ ذم‌بين‌م رروه‌ ج ت ‌وعخر‌أو‌بين‌م رروه‌ومسرذ ل ر‌‌

‌.1الذمر ت‌والا ص ل"‌و ت ‌ا سذخ ام‌ هنذتذجي ‌ات 
وتررها‌فررإلآنرر ‌لآفيرر ‌اتعـررا‌اتـرر ئررث‌ارر لآررا‌يجررب‌اتذر يا‌ف ‌ اريف‌اتاـرر ‌الإتهذرولآ ‌على‌
خصرررذصررريذا‌اتذ ‌ ذ تث‌اصرررعة‌أسررر سرررية‌ف ‌اتيريـة‌اتذ ‌يناـ ‌ب  ر‌من‌دوي‌إبع ل‌صرررعة‌

‌ه مة‌فيا‌ا عذ  ت ‌ينذ  ‌إتى‌ط ئعة‌اتاـذد‌اتذ ‌  رم‌عن‌اا .‌‌‌

 الفرع الثاني: تمييز عقود التجارة الالكترونية عن العقود المرتبطة به. 
الإتهذرولآر ‌  ترث‌خ صية‌م يرا ‌ترار‌وبر تربم‌‌إي‌اتذسيلة‌اتذ ‌يذم‌ف   ‌إبررام‌اتاـر ‌

مرن‌ألآرا‌يخضرر ‌تلأه رر م‌اتا مررة‌فرر ‌لآظرية‌اتاـرر ر‌إلا‌ألآررا‌اا ‌م ياا‌عررن‌بيررر ‌مررن‌‌
‌.‌اتاـررذد‌اتذـلي ية‌الأخرى‌اتذ ‌  رم‌عن‌اا 

‌.تمييز العقد الإلكتروني عن التعاقد عن طريق الهاتف أولا:

ات   ف‌ع  ت ‌عن‌وسيلة‌ت  ص ل‌ا ت   ف ة‌وات     ة‌عن‌طريق‌ بها ت‌مجرد ‌
‌2عن‌أس ك‌و اذ  ‌على‌أبراج‌ات   ف‌اعذ  داً‌ لي .

واتـ ررررذل‌عررررن‌طريق‌ات رررر  ف‌هيررررث‌‌‌‌الإيج بواتذا قرررر ‌ع ررررر‌هرررره ‌اتذسيلة‌يذم‌بذ رررر دل‌‌
‌3ا سذخ ام‌ات   ف.اتذا ير‌عن‌الإتاد ‌ايريـة‌شعذية‌وينـث‌هها‌اتذا ير‌ يذم

 
 .49ع  ‌اتعذ ح‌بيذم ‌هج ز ر‌ات رج ‌لآعسار‌ص‌1
أمين‌م   ‌اسيذلآ ‌م   ‌اتج يل ر‌تذا ق ‌بذسيلة‌ات   ف‌ اـ ‌من‌اتاـذد‌الإتهذرولآية‌ات ا صر ‌ف ‌ظث‌مذاج ة‌ر‌‌2

ر‌ لية‌ات رياة‌23اتعـا‌الإس م (ر‌مجلة‌ لية‌ات رياة‌واتـ لآذير‌ه‌اتنذازلر‌)دتاسة‌  صيلية‌ ي يـيةر‌من‌منظذت‌
‌.‌1016ر‌ص‌2021واتـ لآذير‌ج ماة‌الأزهرر‌مصرر‌‌

ر‌‌تلآرة'‌د.طر‌دات‌اتهذرب‌اتـ لآذلآيةس مي‌ع  ‌اتذاه ‌اتذ  م ر‌اتذا ق ‌ع ر‌الإلآذرلآتر‌اتذا قر ‌ع رر‌الإلآذرلآرت‌'دتاسرة‌مـ ر‌‌3
 .‌38مصرر‌ص‌



14 
 

وفرر ‌هررها‌اتصرر د‌ جرر ت‌الإشرر ت ‌أي‌ات  ررره‌اتجاائررر ‌قرر ‌أجرر ز‌اتذا قرر ‌ع ررر‌ات رر  ف‌
هيررررررث‌لآصررررررت‌علررررررى‌ألآررررررا:"‌إ ا‌صرررررر ت‌‌‌‌1(‌مررررررن‌اتـرررررر لآذي‌ات رررررر لآ 64مرررن‌خرررررر ل‌ات رررررر د ‌)

الإلآج ب‌فرررر ‌مجلس‌اتاـ ‌ت ررخ ‌ه وررر‌دوي‌   ي ‌أجررث‌اتـ ررذلر‌فررإي‌ات ذجررب‌بذ لث‌
يصررر ت‌اتـ رررذل‌فرررذتا‌و رررهت ‌إ ا‌صررر ت‌الإلآج ب‌مرررن‌شرررخ ‌إترررى‌عخرررر‌‌‌مرررن‌إيج اا‌إ ا‌ترررم

‌.طريق‌م  ثث‌ايريق‌ات ر  ف‌أو‌بر  
هيث‌يذررر ن‌أي‌اتذا قررر ‌الإتهذرولآررر ‌يذ يرررا‌عرررن‌اتذا قررر ‌عرررن‌طريق‌ات ررر  ف‌هيث‌أي‌
اتذا ير‌عن‌الإتاد ‌فيا‌ رررذم‌ع رررر‌وسررر ئن‌مذاررر د ل‌يرررذم‌اتذع عرررث‌برررين‌ات ذجرررب‌وات ذجرررب‌ترررا‌
 ا تصرذت‌واتصرذت ‌أو‌ا تهذ برة‌مرن‌خر ل‌ات رير ‌الإتهذرولآر ‌أو‌ع رر‌صرع  ت‌اتذيربر‌أمر 
‌2اتذا ق ‌ع ر‌ات   ف‌فإي‌الإتاد ‌فيا‌يذم‌   دت  ‌شع ي ر‌   ‌ألآا‌يـذصر‌فـن‌على‌اتصذت.

واتاررررض‌فررر ‌اتاـررر ‌الإتهذرولآررر ‌هرررذ‌عررررض‌مذجرررا‌تلا مرررةر‌بين ررر ‌اتاررررض‌فررر ‌اتاـررر ‌
‌3طريق‌ات   ف‌هذ‌عرض‌مذجا‌ت خ ‌م  د. عرن

 تمييز العقد الإلكتروني عن التعاقد عن طريق التلفزيون.  ثنيا:
وا ا‌  ي‌اتذا ق ‌الاتهذرولآ ‌و‌اتذا ق ‌عن‌طريق‌اتذلعايذي‌ ذ ررررر ب  ي‌ف ‌أي‌اترسررررر تة‌

إلا‌أي‌الإع م‌ف ‌ر‌‌و‌اتصررررذت ‌ا تصررررذتته فة‌اتا  ء‌ا ‌ ذم‌‌‌ا تنسرررر ةات نـذتة‌ه ‌لآعسرررر  ‌‌
اتجذهر ‌ف ‌‌ات سرررررررررررررر ذعرة‌و‌ات رئيرةالإ اعرة‌‌طريق ذي‌عن‌‌يذي‌يق‌اتذلعا‌ياتذار قر ‌عن‌طر‌

‌‌إلا‌خ ل‌مرر  ‌الإ اعررة‌فـنر‌‌لا‌يسررررررررررررررذ ر‌‌سررررررررررررررريارر ‌لألآرراهررها‌الإع م‌ألآررا‌وقذ ‌أ ‌ياول‌‌
ق‌ية‌عن‌طر‌  ذي‌من‌خ ل‌الا صرررررررر ل‌م ‌ات ررررررررر‌ي‌‌اتذع صرررررررريث ‌من‌يوتل صررررررررذل‌على‌ما‌

اررة‌و‌بخ ل‌أت‌‌‌ات ذمقرر ئ رر ‌طذال‌‌‌‌فيضرررررررررررررررثأمرر ‌الإع م‌ف ‌اتذارر قرر ‌الاتهذرولآ ‌‌ر‌‌ذي‌ياتذلعا‌

 
‌‌ر78ر‌ج.ت.‌ه‌‌وات ذ ماتـ لآذي‌ات  لآ ‌ات ا ل‌‌ر‌يذض ن1975س ذ  ر‌‌26مفتخ‌ف ‌‌75‌/58مر‌تقم‌الا‌64ر‌ات  د ‌‌1

 .‌1975س ذ  ر‌‌30بذ تيخ‌
 .‌26ر‌ص‌2014اس م‌لآذا ‌اتراش  ر‌عـذد‌اتذج ت ‌الإتهذرولآية‌وقذاع ‌إبرام  ر‌دات‌اتعهر‌اتج ما ر‌الإس ن تيةر‌ر‌‌2
‌.‌93ر‌ص‌2007إبراهيمر‌إبرام‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ر‌دات‌اتعهر‌اتج ما ر‌مصرر‌خ ت ‌م  وح‌ر‌‌3



15 
 

من‌خ ل‌ صرررعي‌صرررع  ت‌ات ذق ‌على‌‌اتذع صررريثعن‌  ذي‌الاسرررذا م‌ين‌سررر عة‌و‌يع رررر‌
‌1.الالآذرلآت

ويذ رررررر اا‌اتاـ ‌الاتهذرولآ ‌م ‌اتاـ ‌ات  رم‌عن‌طريق‌اتذلعايذي‌أي‌اترسرررررر ئث‌ات نـذتة‌‌
‌2ه ‌لآعس  ‌تج ي ‌اتا  ء.

 تمييز العقد الالكتروني عن العقد المبرم بواسطة التلكس والفاكس.  ثالثا:
اتذا قر ‌ع رر‌اتعر كس‌واترذلهس‌فر ‌اتذذاجر ‌ات ر د ‌يخذلرف‌اتذا قر ‌الإتهذرولآر ‌عرن‌

تلذتقرةر‌ف ترسر ئث‌ات ذ  دترة‌عرن‌طريق‌اتعر كس‌أو‌اترذلهس‌لا‌يذم‌ما تجرة‌بي لآذ ر ‌بلعرة‌
اته  يرذ رر‌برث‌يـذصرر‌ع ل ر ‌علرى‌ط ا  ‌على‌اتذتتر‌ف  ‌ث بذة‌على‌دع مة‌وتقية‌

الإتهذرولآية‌ هرذي‌على‌دع مة‌إتهذرولآية‌يذم‌‌م  ذت ‌بذذقي ‌الأطرا ر‌بين ر ‌اترسر ئث
ما تجة‌بي لآ    ‌ا سذخ ام‌ج  ز‌اته  يذ رر‌من‌ج ة‌أخرى‌من‌اتس ث‌اتذ ك ‌من‌أصث‌‌

‌3وص ة‌اترس تة‌ع ر‌اتع كس‌أو‌اتذلهس.

‌.المطلب الثاني: خصائص العقد التجاري الإلكتروني

يذ يا‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌ا لآا‌عـ ‌م رم‌بذسيلة‌إتهذرولآيةر‌ويذم‌إبراما‌بين‌مذا ق ين‌‌
مذ  ع ين‌م  لآ ر‌   ‌يعلب‌عليا‌اتي ا ‌اتذج ت ر‌وه ‌اتخص ئ ‌اتذ ‌سذ ‌يذم‌اتذيرت‌‌

‌:‌إتي  ‌اتعروه‌اتذ تية

‌اتعره‌الأول:‌يذن ول‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌هذ‌عـ ‌م رم‌بذسيلة‌إتهذرولآية.‌

 
اتذخص :‌ق لآذي‌أع  لر‌ لية‌‌‌م سذررخ ذت ‌زينب‌ي س ينر‌ته ذي‌أمينةر‌اترو ‌ف ‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ر‌مه ر ‌ر‌‌‌‌‌1

‌.‌19ر‌ص‌2021/2022اتجاائرر‌ات ـذت‌واتالذم‌اتسي سيةر‌ج ماة‌م   ‌خيضر‌اس ر ر‌
‌.‌39س مي‌ع  ‌اتذاه ‌اتذ  م ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌‌ر‌‌2
  ت‌‌أتجيلذس‌ته بر‌الإطرررررر ت‌اتـرررررر لآذلآ ‌تلرررراـ ‌الإتهذررررولآ ر‌)‌‌‌دتاسررررة‌مـ تلآررررررررة(ر‌‌أطروهة‌مـ مة‌لاسذه  ل‌مذيلر‌‌3

ات صذل‌على‌ش  د ‌د ذذتا ‌اتيذت‌اتت تث‌ف ‌ات ـذتر‌‌‌ خرررررص ‌اتـررر لآذي‌اتخر ص‌ات ررا قر‌‌ لية‌ات ـذت‌واتالذم‌‌
 ..‌38ر‌ص‌2017‌/2018أدتاتر‌اتجاائرر‌‌-‌ررررررررة‌أهرررررررر  ‌دتايررررةاتسي سيةر‌‌ج مارر‌



16 
 

عليا‌اتي ا ‌‌يعلب‌و‌يذن ول‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌هذ‌عـ ‌م رم‌عن‌اا ‌اتعره‌اتت لآ :
‌اتذج ت .

 الفرع الأول: العقد الإلكتروني هو عقد مبرم بوسيلة إلكترونية. 
إي‌أهم‌خ صية‌يذ يا‌ب  ‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌عن‌بير ‌من‌اتاـذد‌ه ‌ألآا‌عـ ‌م رم‌
بذسيلة‌إتهذرولآيةر‌ف تذسيلة‌اتذ ‌من‌خ ت  ‌يذم‌إبرام‌اتاـ ‌ه ‌اتذ ‌ هس ا‌هه ‌اتصعةر‌‌

ع د ‌ف ‌ألآظ ة‌اته  يذ ر‌ات ر  ية‌ا    ت‌الا ص لات‌ات خذلعة‌هه ‌اتذس ئث‌و ذ تث‌
ر‌وات  هظ‌ألآا‌لا‌ي  ن‌هصر‌ج ي ‌هه ‌اتذس ئث‌ف ‌اتذقت‌‌‌‌1)اتسلهية‌وات سلهية(

‌:ات  ور‌لآظرا‌لات   ط  ‌م ‌اتذيذت‌اتذهنذتذج ‌بير‌ألآا‌ي  ن‌عرض‌أه   ‌في  ‌يل 

 التعاقد بوسائل الاتصال الحديثة:  أولا:

هن ك‌اتا ي ‌من‌اتذسررررررر ئث‌ات  يتة‌اتذ ‌ظ رت‌ف ‌فذر ‌زمنية‌قصرررررررير ‌لآسررررررر ي ر‌واتذ ‌
‌ سذخ م‌ف ‌إبرام‌اتاـذد‌ومن  :

:‌يا ‌ج  ز‌ات ينيذث‌من‌وسرررررررررر ئث‌إبرام‌اتاـذدر‌وهذ‌ج  ز‌قريب‌‌MINITELات ينيذث‌
تهنا‌صرررعير‌ات جم‌لآسررر ي ر‌يذهذي‌من‌شررر شرررة‌صرررعير ‌ات ررر ا‌اج  ز‌اته  يذ ر‌ات رررخصررر ‌‌

وتذهة‌مع  يي‌  رررر ث‌على‌هرو ‌وأتق م‌قري ة‌ات رررر ا‌بلذهة‌مع  يي‌اته  يذ رر‌وهذ‌وسرررريلة‌‌
ويلام‌تذ ررررررعيلا‌أي‌يذصررررررث‌اخن‌‌‌ـث‌اتهذ اة‌على‌ات رررررر شررررررة‌دوي‌اتصررررررذترنا صرررررر ل‌مرئية‌ي

‌.‌‌2ات   ف‌

 
ر‌ص‌2004ر‌دات‌ات ي ذع ت‌اتج مايةر‌الإس ن تيةر‌1م   ‌أمين‌اتروم ر‌اتذا ق ‌الإتهذرولآ ‌ع ر‌الألآذرلآيتر‌ط‌‌‌-‌1

14.‌
 .58ر‌ص‌2006ر‌‌,‌مصر‌‌‌ ر‌تلندات‌اتج ماة‌اتج ي  ‌د.طر‌‌‌إث   ارو‌‌الإتهذرولآ ‌اتاـ ,ابرام‌‌ي  يلم مذي‌أه  ‌س‌-‌2



17 
 

هذ‌ج  ز‌لإتسر ل‌ات الذم ت‌عن‌طريق‌ط  عذ  ‌وإتسر ت  ‌م  شرر ‌ولا‌يذج ‌‌‌‌اتذيلهس:
ف صرررث‌زمن ‌مل ذظ‌بين‌إتسررر ل‌ات الذم ت‌واسرررذـ  ت  ر‌إلا‌إ ا‌تم‌ي ن‌هن ك‌من‌يرد‌على‌

‌.‌1ات الذم ت‌ت ظة‌إتس ت  
هذ‌ع  ت ‌عن‌ج  ز‌اسررررذنسرررر خ‌ا ت   ف‌ي  ن‌اا‌لآـث‌اترسرررر ئث‌وات سررررذن ات‌‌‌اتع كس:

ات خيذطة‌ا تي ‌وات ي ذعة‌ا  مث‌م ذذي    ‌لآـ ‌مي اـ ‌لأصرررررررررررررل  ر‌فذظ ر‌ات سرررررررررررررذن ات‌
ف تت‌زمن ‌تلرد‌على‌‌ك‌هن ‌اواترسرررررر ئث‌على‌ج  ز‌ف كس‌عخر‌ت ى‌ات سررررررذـ ثر‌وي هظ‌ألآ

‌..‌‌2ات رسث
تـر ‌ يذت‌ات ر  ف‌اتار د ‌وأدخلرت‌عليرا‌ ار ي تر‌فظ ر‌مر ‌يار ‌‌‌ات ر  ف‌ات رئ :

ا ت   ف‌ات رئ ر‌اته ‌ي  ن‌صررررر ه ا‌من‌اته م‌م ‌شرررررخ ‌وم ررررر ه  ا‌ف ‌لآعس‌اتذقتر‌‌
‌.3ويا ‌هها‌اتج  ز‌من‌أكتر‌وس ئث‌الا ص ل‌اتعذتية‌ف علية‌والآذ  تا‌ف ‌اتا تم‌ات ذيذت

وق ‌  ي‌من‌ات عروض‌أي‌يسررررذخ م‌هها‌اتج  ز‌ف ‌شرررر  ة‌الألآذرلآيت‌ا تنظر‌تسرررر ذتة‌‌
 اهت‌ ت ‌لآظرا‌تظ ذت‌ااض‌ات صرررررررر عب‌اتذـنيةر‌إلا‌أي‌هن ك‌ث نار‌و‌‌ساسررررررررذخ اما‌وتخ

‌.4جيث‌عخر‌ت ها‌اتج  زر‌يعذرض‌ألآا‌سذ ‌يذفر‌هه ‌الإم  لآية‌
 ثانيا: التعاقد عن طريق شبكة الأنترنيت.

 ار ‌الألآذرلآيت‌ا لآ  :‌"شر  ة‌ه ئلة‌من‌أج ا ‌اته  يذ ر‌ات ذصرلة‌في  ‌بين  ‌بذاسرية‌‌
‌.‌‌5خيذط‌الا ص ل‌ع ر‌اتا تم"‌‌

 
رـ لآذلآيرةر‌ع ر ير‌الأتدير‌ط ارة‌‌‌1 رـ تلآرةر‌ات  ذ رة‌ات ر‌‌2002أه ر ‌خر تر ‌اتاجذت ر‌اتذار قر ‌عن‌طريق‌الألآذرلآيرتر‌دتاسررررررررررررررة‌م

 .50و‌‌49ص‌
 .50أه  ‌خ ت ‌اتاجذت ر‌ات رج ‌لآعسا‌ص‌‌2
ص‌‌‌2012ر‌راتذذزي ر‌اتجاائر‌بن‌سرراي ر‌اتنظ م‌اتـ لآذلآ ‌تاـذد‌اتذج ت‌ ‌الإتهذرولآيةر‌د.طر‌دات‌هذمة‌تلن ررر‌و‌‌ر‌.‌تاه3
.58. 
 .47ر‌ص.2008ر‌س مي‌ع  ‌اتذاه ‌اتذ  م ر‌اتذا ق ‌ع ر‌الإلآذرلآتر‌د.طر‌دات‌اتهذب‌اتـ لآذلآيةر‌مصر‌4
 .‌6-‌‌5ر‌ص‌ص‌2002أس مة‌أبذ‌ات سن‌مج ه ر‌اتذا ق ‌ع ر‌الألآذرلآيت‌د.رطر‌دات‌اتهذب‌اتـ لآذلآيةر‌مصرر‌‌5



18 
 

عنررررررر م ‌‌‌‌1992وق ‌ب أ‌اسذخ ام‌هه ‌ش  ة‌الألآذرلآيت‌ف ‌ات ا مرررررررررررررر ت‌اتذج تية‌سنة‌
(ر‌أين‌  لآت‌هه ‌ات ا م ت‌ جر ‌ف ‌ب ايذ  ‌عن‌طريق‌World Wide Webظ ررررررررت‌)

ات راسررر ت‌ع ر‌ات ري ‌الاتهذرولآ ر‌إلا‌أ‌ي‌الأمر‌ يذت‌اا ‌ ت ‌ف صررر ي‌ا لإم  ي‌عرض‌
 .‌‌Web‌1اتسل ‌و‌اتخ م ت‌من‌خ ل‌ش  ة‌ات ذاق ‌‌

و جر ت‌الإشرررررررررررررر ت ‌هنر ‌إتى‌ألآرا‌يجرب‌اتذعرقرة‌بين‌اتذار قر ‌ع ر‌الألآذرلآيرت‌واتذار قر ‌ع ر‌
ه ‌"ع  ت ‌ر‌ف ررر  ة‌الألآذرلآيت‌‌EXTRANETوالإكسرررذرالآت‌INTRANETشررر  ة‌الألآذرالآت‌‌

عن‌سرلسرلة‌من‌شر   ت‌ات الذم ت‌ي ذله  ‌م رروه‌مفسرسرة‌واه  ر‌وهه ‌ات ر   ت‌ق ‌ هذي‌
داخلية‌م  ود ‌اتني ت‌ ذصررررررررررث‌ب اضرررررررررر  ‌ات اض‌داخث‌لآعس‌ات   ير‌أو‌ هذي‌شرررررررررر   ت‌
واسررررررررراة‌اتني ت‌ ذصرررررررررث‌ب اضررررررررر  ‌ات اض‌ا م كن‌مخذلعةر‌ويذم‌اتربن‌بين  ‌وبين‌شررررررررر  ة‌

 ر‌أو‌أكترر‌ي ذي‌ا ترر اررة‌ات رر خررث‌اترئيسرررررررررررررر ‌ت رر ‌على‌الألآذرلآيررت‌بذاسرررررررررررررريررة‌ج رر ز‌   يذ‌
‌الألآذرلآيت".

أم ‌ش  ة‌الإكسذرالآت‌وه ‌"جاء‌من‌ش  ة‌الألآذرلآيت‌ات اخلية‌اتخ صة‌ا ت ن   ‌أو‌‌
 2ات  روه‌وتهن‌ م‌إم اد ‌وإ  هة‌اسذخ اما‌لأشخ ص‌خ تج‌ات ن   ‌وفروع  ".‌

‌الإتهذرولآ ‌ع ر‌الألآذرلآيت‌أه   :ويذم‌اسذخ ام‌ع  ‌وس ئث‌ف ‌اتذا ق ‌
هذ‌أوسرررر ‌الأج ا ‌الآذ رررر تا‌واسررررذخ ام ‌ف ‌اتذا ق ‌ع ر‌الألآذرلآيتر‌ويار ‌‌‌اته  يذ ر:

ا لآا:‌"ج  ز‌إتهذرولآ ‌يسررذيي ‌أي‌يـذم‌ا داء‌اتا لي ت‌ات سرر بية‌وات نيـية‌ط ـ ‌تلذالي  ت‌
رـ ت ‌على‌اتذار مرث‌م ‌ م‌هر ئرث‌من‌ات ير لآر ت‌و رهتر ‌ ات اير  ‌اسرررررررررررررررعرة‌ودقرة‌  ير ينر‌وترا‌ات

‌.3ات  جة‌إتي  "‌‌ خاين  ‌واسذرج عر  ‌عنر 

 
‌.59ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌بن‌ساي ‌ر‌تاهر‌‌‌1
بر س‌اتا رذد ر‌اتذا قر ‌عرن‌طريق‌وسر ئث‌الا صر ل‌اتعرذت ‌وهج ذ  ‌فر ‌الإث ر ت‌ات ر لآ ر‌د.طر‌دات‌اتتـ فرة‌تلن رر‌‌ر‌‌2

‌.‌‌67–‌66-ص‌ص‌.‌1997واتذذزي ر‌الأتدير‌ر
 .‌‌‌60–‌59ص‌‌تاهر‌بن‌ساي ر‌ات رج ‌اتس بقر‌صر‌‌3



19 
 

ر‌ه ‌ع رر ت ‌عن‌أج ا ‌‌‌1INTELLIGENT EQUIPMENTSاترره يررة:‌‌تذج يااتا
  ذذ ‌على‌تقرر ئق‌   ن‌من‌ع ليررة‌اترر خذل‌على‌الألآذرلآيررت‌و  رر دل‌ع ليرر ت‌الإ صررررررررررررررر ل‌‌

 تت ج ت‌ الأج ا ‌ات ناتية‌ف ‌وإتسررررر ل‌واسرررررذـ  ل‌الإشررررر تاتر‌وه ‌ نذ رررررر‌ا ررررر ث‌واسررررر ‌‌
اته يةر‌ا ‌ سرررذيي ‌هه ‌الأخير ‌أي‌ ـذم‌اإصررر ات‌أمر‌شرررراء‌ات سرررذلام ت‌اتعهائية‌إتهذرولآي ‌
عن م ‌ينـ ‌ع ده ‌أو‌وزلآ  ‌ب اخل  ر‌اإتسرررررررر ل‌أمر‌ات ررررررررراء‌إتهذرولآي ‌إتى‌اه ى‌ات ذ جر‌‌

‌.2فذذم‌اتا لية‌دوي‌  خث‌ا ر ‌‌ات ذذاج  ‌ع ر‌ش  ة‌الالآذرلآيتالافذراوية‌
ظ رت‌منه‌فذر ‌قصررررررررير ‌لآسرررررررر ي ‌أج ا ‌لآـ تة‌اإم  لآ  ‌ات خذل‌على‌‌‌ات   ف‌ات   ذل:

ر‌وق ‌أدى‌اسرذخ ام‌ات ذا ف‌اتنـ تة‌ف ‌مج ل‌إبرام‌WAPشر  ة‌الألآذرلآيت‌و ار ‌اخ صرية‌‌
اتاـذد‌واتذج ت ‌الإتهذرولآية‌اصعرررررررررة‌ع مرررررررررة‌اتى‌ظ ذت‌لآ ن‌ج ي ‌من‌اتذج ت ‌عرفت‌بذج ت ‌‌

‌‌.COMMERCE-M‌3ات   ف‌ات   ذل‌او‌اتذج ت ‌اتخلذيةر‌يرما‌ت  ‌اخذرررص تا‌بر‌

العقد الإلكتروني هو عقد مبرم عن بعد ويغلب عليه الطابع    الفرع الثاني:
 التجاري. 

رـ ‌ينذ  ‌إتى‌طر ئعة‌‌ رـ ‌الإتهذرولآ ‌عن‌اـيرة‌اتاـذد‌الأخرى‌أيضرررررررررررررر ر‌ار لآرا‌ع يذ يا‌اتا
ات  رمة‌عن‌اا ‌ ل ‌اتاـذد‌اتذ ‌  رم‌بين‌طرفين‌اتاـذد‌ات  رمة‌عن‌اا ر‌ويـصررررر ‌ا تاـذد‌‌

يذذاج اي‌ف ‌أم كن‌مذ  ع  ر‌وهها‌ا سرررررررذا  ل‌وسررررررريلة‌أو‌أكتر‌من‌وسررررررر ئث‌الا صررررررر ل‌عن‌
‌.4اا 

‌ف تس ة‌الأس سية‌ت ها‌اتنذه‌من‌اتاـذد‌ ذ تث‌ف :

 
 .67ر‌ص‌ات رج ‌اتس بقر‌بر س‌اتا رذد ر‌‌‌1
اتنظرر م‌اتـرر لآذلآ ‌تلذجرر ت ‌الإتهذرولآيررة‌ف ‌دوتررة‌‌‌‌اتاربيررةرع رر ‌اتعذرر ح‌بيذم ‌ات جرر ز ر‌مـرر مررة‌ف ‌اتذجرر ت ‌الإتهذرولآيررة‌‌-‌‌2

 .89-‌‌88ر‌ص‌ص‌2003الإم تات‌اتاربية‌ات ذ   ر‌د.طر‌دات‌اتعهر‌اتج ما ر‌الإس ن تيةر‌‌
‌ 48أس مي‌ع  ‌اتذاه ‌اتذ  م ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌‌‌-‌3
  .89ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌ع  ‌اتعذ ح‌بيذم ‌ات ج ز ‌‌‌-‌4



20 
 

_‌ع م‌ات ضررذت‌ات  د ‌ات ذا صررر‌لأطرافا‌ف ‌ت ظة‌   دل‌اترورر ‌بين مر‌ف ذ‌عـ ‌‌
‌بين‌طرفين‌لا‌يذذاج اي‌وج  ‌إتى‌وجا‌ف ‌ت ظة‌اتذـ ء‌إتاد ي   .م رم‌

ا لإورررر فة‌اتى‌أي‌إبراما‌يذم‌ع ر‌وسرررريلة‌أو‌أكتر‌من‌وسرررر ئث‌الا صرررر ل‌عن‌اا ر‌‌-
ات ذالق‌ا  ر يرة‌ات سررررررررررررررذ لهين‌ف ‌مجر ل‌‌0 7-97ا‌الأوتب ‌تقم‌ير‌وجر ير‌ار تره ر‌أي‌اتذذج

ر‌قرر ‌أعيى‌أمتلررة‌ت رره ‌اتذسررررررررررررررر ئررث‌ف ‌ات ل ق‌ات رفق‌اررار‌ولآرره ر‌من رر ‌‌1اتذارر قرر ‌عن‌اارر 
ات ي ذع ت‌اتص عية‌م ‌طلب‌ات راءر‌اتراديذر‌وس ئث‌الا ص ل‌ات رئيةر‌ات   ف‌م ‌  خث‌
ا ر ‌أو‌ب وي‌  خث‌ا ر ر‌اتذلعايذي‌م ‌إظ رررررررررررررر ت‌اتصررررررررررررررذت ر‌الألآذرلآيررررررررررررررتر‌اترس ئررررررررررررررث‌

‌.‌2(télévision interactive)الإتهذرولآيرةر‌اتذلعايذي‌اتذع عل ‌
رـ ‌COMMERCE-E‌3كرهتر ‌اتذجر ت ‌الإتهذرولآيرة‌ ر‌ه ‌ات جر ل‌اتره ‌يظ ر‌فيرا‌اتا

الإتهذرولآ ‌اصررررعة‌خ صررررةر‌ ذي‌اتاـ ‌الاتهذرولآ ‌هذ‌أهم‌وسرررريلة‌من‌وسرررر ئث‌هه ‌اتذج ت ر‌
وهررها‌مرر ‌جاررث‌ااض‌اتعـررا‌يا ر‌ا صرررررررررررررريلي‌اتذجرر ت ‌الإتهذرولآيررة‌على‌اتاـذد‌الاتهذرولآيررة‌

لآيةر‌بث‌يـصرررررر ‌ب  ‌ ج وزار‌ولا‌يـصرررررر ‌ا تذج ت ‌الاتهذرولآية‌ ل ‌اتذج ت ‌ف ‌الأج ا ‌الإتهذرو‌
ات ار م ت‌واتا قر ت‌اتذجر تيرة‌اتذ ‌ ذم‌بين‌ات ذار ملين‌في ر ‌من‌خ ل‌اسررررررررررررررذخر ام‌أج ا ‌‌
ووسرررررررررررررر ئث‌إتهذرولآية‌متث‌الألآذرلآيتر‌وعرف  ‌ات اض‌ا لآ  :‌"‌مج ذه‌ات   دلات‌الإتهذرولآية‌
‌ات ر  ية‌بن رررر ط ت‌ ج تية‌وات ذالـة‌ا ت ضرررر ئ ‌واتخ م ت‌بذاسررررية‌  ذيث‌ات ايي ت‌ع ر‌

‌.4ش  ة‌الألآذرلآيت‌والألآظ ة‌اتذـنية‌ات  ي ة‌"‌

 
‌.68ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌بر س‌اتا رذد ر‌‌‌1
ا ر‌قراء ‌  ليلية‌ف ‌اتذجربة‌اتعرلآسررية‌م ‌إشرر ت ‌تـذاع ‌اتـ لآذي‌الأوتب ر‌د.طر‌دات‌‌ام   ‌هسررن‌ق سررمر‌اتذا ق ‌عن‌‌‌‌-‌2

 .18ر‌ص2005اتج ماة‌اتج ي  ‌تلن رر‌مصرر‌
اتعهر‌دات‌‌د.طر‌‌‌الإتهذرولآيةر‌الاعذ اءاتوات سرررررررررررررفوتية‌عن‌‌‌الإتهذرولآ اي ‌لتوررررررررررررر ‌مذذت ‌وا اير‌اتنظ م‌اتـ لآذلآ ‌ت  -‌3

 .46ر‌ص‌مصر‌‌واتذذزي رن ر‌‌لواتـ لآذي‌ت
‌.19ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌م   ‌هسن‌ق سم‌‌-‌4



21 
 

وي هظ‌أي‌ات  ره‌اتجاائر ‌تم‌يار ‌اتاـذد‌اتذج تية‌تهنا‌عر ‌اتا ث‌اتذج ت ‌من‌
هذي‌اتذج ت ‌الإتهذرولآية‌سرررررررذى‌م  تسرررررررة‌ من‌اتـ لآذي‌اتذج ت ر‌ف ‌‌‌‌4و‌3ر‌‌2خ ل‌ات ذاد‌‌

‌.1 ل ‌الأع  ل‌بذاسية‌اتذس ئث‌الإتهذرولآية
ي  ن‌اتـذل‌ارر ي‌اتذجرر ت ‌الإتهذرولآيررة‌لا‌ خذلف‌عن‌اتذجرر ت ‌اتذـليرر يررة‌من‌هيرث‌‌‌‌اومنرر‌

مضرررر ذلآ  ‌وم ذرفي  ر‌أم ‌وجا‌اتخصررررذصررررية‌في  ‌فيذ تث‌ف ‌وسرررر ئث‌م  شررررر   ر‌وبصررررعة‌
‌خ صة‌اتيريـة‌اتذ ‌ ناـ ‌ب  ‌اتاـذد‌ووس ئث‌ نعيهه .

‌وي ذ ‌مع ذم‌عـذد‌اتذج ت ‌الإتهذرولآية‌إتى‌ث ثة‌ألآذاه‌من‌الألآ ية:
_‌عـذد‌خر مر ت‌تبن‌ودخذل‌الألآذرلآيرت‌ومر ‌ ذضرررررررررررررر نرا‌خر مر ت‌اتربن‌ ات‌م ذذى‌

-Internet اتذـن ر‌وه ‌عـذد‌ ذم‌بين‌اتـ ئ ين‌على‌ ـ يم‌اتخ م ت‌على‌شر  ة‌الالآذرلآيت
ISBs services providers‌  2وات سذعي ين‌من‌.‌

اتذ ‌يذم‌في  ‌ نعيه‌‌‌ة_اتذسررررررليم‌أو‌اتذاوي ‌اتذـن ‌تلخ م ت‌أ ‌عـذد‌اتذج ت ‌الإتهذرولآي
عـذد‌م ل  ‌ ـ يم‌خ م ت‌ع ر‌شررررررررررر   ت‌الا صررررررررررر لر‌ومت ت  ‌عـذد‌الاشرررررررررررذراك‌ف ‌قذاع ‌

‌ات الذم ت‌ع ر‌ش  ة‌الألآذرلآيت.
_اسرررذا  ل‌الألآذرلآيت‌ ذاسرررية‌أو‌وسررريلة‌تذذزي ‌ات ضررر ئ ‌واتخ م ت‌ات سرررل ة‌ايريـة‌‌
بير‌ ـنية‌) سرليم‌م د ‌ع د (‌هيث‌يذم‌إبرام‌اتاـ ‌ع ر‌شر  ة‌الألآذرلآيت‌تهن‌ نعيه ‌ي ذي‌
ا تيرت‌اتا ديةر‌ومت تا‌ات ر ة‌اتذ ‌ ـذم‌ب ي ‌ابلات‌الإتهذرو‌مناتية‌ع ر‌ش  ة‌الألآذرلآيت‌‌

 جر‌الافذراوررررريةر‌أين‌يذم‌اتذا ير‌عن‌الإتاد ‌ع ر‌ات ررررر  ة‌ ا   ‌تهن‌ سرررررليم‌من‌خ ل‌ات ذ
‌ات  ء‌ي ذي‌خ تج‌ات   ة‌فذسليم‌ابلات‌هه ‌لا‌ي  ن‌أي‌يذم‌داخث‌ات   ة.

أمر ‌من‌هيرث‌أطراف ر ‌فينر تج‌ف ‌لآير ق ر ‌اتار ير ‌من‌اتصررررررررررررررذت‌أبرزهر ‌اتاـذد‌اتذجر تية‌‌
اتذ ‌  رررررررررررررر ررث‌ف ‌ع قرر   رر ‌ج رر ت‌الأع رر ل‌في رر ‌بين رر ‌أ ‌من‌الأع رر ل‌إتى‌الأع رر ل‌)‌‌

 
‌.‌90ص‌‌اتس بقرع  ‌اتعذ ح‌بيذم ‌هج ز ر‌ات رج ‌‌1
‌.47ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌تو ‌مذذت ‌وا اير‌‌‌2

 



22 
 

business-to-business‌‌‌(ويرما‌ت  ‌اخذص تا‌برررررر‌‌)B2B‌‌‌‌  ر‌أم ‌اتصذت ‌اتت لآية‌ف)
(‌ويرما‌ت  ‌‌‌business-to-consumer ل ‌اتا ق ت‌اتذ ‌ ج  ‌الأع رررررررررر ل‌ا تابرررررذي‌)

‌.‌‌1(‌B2C)‌اخذص تا‌بر‌
‌
‌
‌

‌

 
 

 

 
 

 

 

 
 .‌69ر‌صات رج ‌اتس بقبر س‌اتا رذد ر‌‌‌-‌1



23 
 

 أركان عقد التجارة الإلكترونية.  المبحث الثاني:

يذيلب‌الآاـ د‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ر‌ س ئر‌اتاـذد‌أي‌يص ت‌الإيج ب‌من‌أه ‌طرف ‌‌
‌اتاـ ر‌يذي بق‌ماا‌ق ذل‌اتير ‌ابخر.‌

اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌اخصذصية‌ ذجلى‌ف ‌شـينر‌الأول‌ألآَّا‌ي رم‌ع ر‌اتذس ئث‌‌ويذ يا‌
 الإتهذرولآية‌وابخر‌ألآَّا‌يناـ ‌عن‌اا ‌من‌اتن هية‌ات   لآية.

‌أت  ي‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌ه ‌لآعس  ‌أت  ي‌اتاـ ‌اتذـلي  ‌من‌تو ‌وم ث‌وس بر‌ وإيَّ
عـ ‌ع د ‌وتهنا‌يخذلف‌عنا‌ ذ‌‌خصذصية‌  ياه ‌عن‌اتاـ ‌اتذـلي  ر‌فوتهن‌هه ‌الأت  ي‌‌

فر‌‌اف ‌جائية‌ماينة‌ه ‌وسيلة‌إبرامار‌وي ذرط‌لالآاـ د‌اتاـ ‌الاتهذرولآ ‌ عير ‌من‌اتاـذد‌ ذ‌
ق ‌‌ اتعـا‌ أي‌ ي  و‌ ولا‌ واتس بر‌ وات  ث‌ بين‌طرفيا‌ اتخصذصية‌‌أاتذراو ‌ من‌ شير ‌ وج ‌

ا تنس ة‌تر ن ‌ات  ث‌واتس ب‌ف ‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ر‌وتهت ‌سذ ‌لآذن ول‌ب اض‌اتذعصيث‌
‌ت ن‌اتذراو .

‌الآي ق ‌م َّ ‌ ـ م‌لآذن ول‌ف ‌هها‌ات   ث:
)ات يلب‌الأول(ر‌ثم‌لآذيرت‌اا ‌ ت ‌‌‌‌عن صر‌ ي بق‌الإتاد ين‌ف ‌اتاـ ‌الإتهذرولآ 

‌)ات يلب‌اتت لآ (.‌زم ي‌وم  ي‌ ي بق‌الإتاد ين‌ف ‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌إتى
 
‌
‌

‌

‌

‌



24 
 

 . عناصر تطابق الإرادتين في العقد الإلكتروني :الأولالمطلب 
لا‌ي ع ‌لإبرام‌اتاـ ‌وجذد‌اتنية‌والإتاد ‌ت ى‌ات ذا ق ينر‌وإلآَّ  ‌يذاين‌اتذا ير‌عن‌هه ‌
الإتاد ‌وإظ  ته ‌إتى‌ات يا‌اتخ تج ر‌ويذم‌ ت ‌اص وت‌ايج ب‌من‌أه ‌ات ذا ق ين‌اارض‌‌

‌تب ذا‌وعاما‌على‌اتذا ق ‌وق ذل‌من‌ات ذا ق ‌ابخر‌ت ها‌اتارض.‌
وته ‌يذي بق‌الإيج ب‌واتـ ذل‌لاب َّ‌أي‌يذ ذ ‌اتيرفين‌ا لأهلية‌ات زمة‌لإبرام‌اتاـ ر‌

‌وأي‌ هذي‌إتاد    ‌سلي ة‌من‌عيذب‌اترو .
اخصذصي ت‌ الإتهذرولآ ‌ اتذا ق ‌ إط ت‌ ف ‌ اترو ‌ واتـ ذل‌وص ة‌ الايج ب‌ ويذ يا‌

‌سيذم‌ ن وت  ‌على‌اتن ذ‌اب  :‌

 . الإيجاب الإلكترونيالفرع الأول: 
‌‌60تم‌ي  د‌ات  ره‌اتجاائر ‌ اريع ‌تلإيج ب‌ف ‌اتـ لآذي‌ات  لآ ‌هيث‌  ر‌ف ‌ات  د ‌‌

‌طرت‌اتذا ير‌عن‌الإتاد ‌ي ذي‌ا تلعظر‌وب تهذ اة‌أو‌ا لإش ت ‌ات ذ اوتة‌عرف ‌‌‌1ف ‌ت.م.ج‌ أيَّ
‌ات  ره‌‌ ت  ‌ي ذي‌ا  خ  ‌مذقف‌لا‌ي ه‌أ ‌ش ‌ف ‌دلاتذا‌على‌مـصذد‌ص ه ا.‌ويذضي‌أيَّ

 . تم‌ي ذرط‌م  ئي ‌ش لية‌ماينة‌تلذا ير‌عن‌الإيج ب
ق لآذي‌ يذض ن‌ تم‌ الإتهذرولآ ‌ الإيج ب‌ أمَّ ‌ ع مة‌ اصذت ‌ ا لإيج ب‌ يذالق‌ في  ‌ هها‌

 اريع ‌تا‌وهذ‌م ‌س تت‌عليا‌مخذلف‌اتـذالآين‌ات اخلية‌ات نظ ة‌‌‌‌18/05اتذج ت ‌الإتهذرولآية‌‌
‌تلذج ت ‌الإتهذرولآية.

اتارض‌ ت ـ م‌ الإتهذرولآ ‌ اريف‌ تلذا ق ‌ الأولآسيذرال‌ ا ع قية‌ ف ‌م روه‌ أقر‌ وتهن‌
ومذلـيار‌فج ءت‌ف ‌ات  د ‌اتخ مسة‌فـر ‌)ت(‌ألآَّا‌يـص ‌"ا ـ م‌اتارض"‌ ث‌شخ ‌ط يا ‌

‌أو‌ ي ي‌ق لآذلآ ‌يارض‌سلا ‌أو‌خ م ت.

 
 اتس بق.‌ر‌ات رج ‌58-75من‌الأمر‌‌‌60ر‌ات  د ‌‌1



25 
 

كهت ‌لآصت‌اتعـر ‌)ج(‌من‌لآعس‌ات  د ‌ألآَّا‌يـص ‌"ا ذلـ ‌اتارض"‌ ث‌شخ ‌ط يا ‌
‌1أو‌ ي ي‌ق لآذلآ ‌بذسليم‌أو‌يسذرج ‌عرو ‌تسل ‌أو‌خ م ت.‌

ات سذ لهين‌ف ‌اتاـذد‌ات  رمة‌‌ات ذالق‌ا   ية‌‌‌‌97/7ك  ‌وتد‌ف ‌اتذذجيا‌الأوتب ‌تقم‌‌
عن‌اا ر‌ اريف‌الإيج ب‌ألآَّا:‌»كث‌ا ص ل‌عن‌اا ‌يذض ن‌ ث‌اتان صر‌ات زمة‌ا يث‌‌

‌يسذيي ‌ات رسث‌إتيا‌أي‌يـ ث‌اتذا ق ‌م  شر ر‌وسذ ا ‌من‌هها‌اتني ت‌مجرد‌الإع ي«.‌
إيج ا ‌‌ ياذ ر‌ ته ‌ الإتهذرولآية‌ اتذج ت ‌ عـذد‌ ف ‌ الإتاد ‌ عن‌ اتذا ير‌ ف ‌ وي ذرط‌
إتهذرولآي ر‌ ذافر‌ث ثة‌شروط‌أس سية‌وه ‌أولا‌أي‌ي ذي‌الإيج ب‌ج زم ‌وث بذ ‌و ت ‌ا ي‌
 ذذافر‌ت ى‌ات ذجب‌اتنية‌اتـ طاة‌لإه اث‌الأثر‌اتـ لآذلآ ‌)إبرام‌اتاـ (ر‌وأي‌ي ذي‌الإيج ب‌

  ي ا‌  في ‌و ت ‌ا ي‌ي ذذ ‌على‌ات روط‌الأس سية‌تلذا ق ‌واتذ ‌   ث‌‌ك م ‌وم  دا‌ 
ع  ‌ أو‌ ماين‌ شخ ‌ إتى‌ مذج  ‌ الإيج ب‌ ي ذي‌ أي‌ وأخيرا‌ تلاـ ر‌ اتجذهرية‌ اتان صر‌

‌2أشخ ص‌ماينين.
يـص ‌من‌الإيج ب‌اتذا ير‌ات  ت‌عن‌الإتاد ‌مذج  ‌إتى‌اتير ‌ابخر‌ي ذي‌على‌‌
تلإيج ب‌ وتيس‌ اتاـ ر‌ ف ‌ الأوتى‌ ظ ر‌ الإتاد ‌ هذ‌ الإيج ب‌ ‌ وإيَّ ماينةر‌ أسس‌وشروط‌
الإتهذرولآ ‌ اريف‌خ ص‌يُخ تف‌ف ‌مض ذلآا‌عن‌ اريف‌الإيج ب‌ف ‌اتا تم‌ات  د ر‌إلا ‌‌

أيَّ‌ ات سذخ مة‌خ صة‌ اتذسيلة‌ اتذ ريا ت‌لا‌ف ‌ بير ‌من‌ على‌برات‌ اتجاائر ‌ اتذ ري ‌ ‌
ي ذرط‌تلذا ير‌عن‌الإيج ب‌ش لية‌ماينةر‌بث‌أج ز‌اتذا ير‌عنا‌ا يَّة‌وسيلة‌لا‌ تير‌ش  ‌‌

‌من‌اتـ لآذي‌ات  لآ (.‌60.‌)تاج ‌ات  د ‌3ف ‌دلاتذ  ‌على‌اتذراو ‌

 
ع لآ ي‌اتسره ير‌لآذت ‌خ طرر‌شرح‌اتـ لآذي‌ات ر لآ ر‌مصر دت‌ات ـرذت‌ات خصية‌)الاتذاامر ت(ر‌)دتاسرة‌مـ تلآرة(ر‌ط‌‌ر‌‌1
 .‌57ر‌ص‌2000ر‌دات‌اتتـ فرة‌تلن ر‌واتذذزي ر‌الأتدير‌‌1
ر‌مر ررا‌ات تاس ت‌‌1اتذجرر ت ‌الإتهذرولآيةر‌ط‌شرر د ‌تمضرر ير‌اتنظرر م‌اتـرر لآذلآ ‌تلذا قرر ‌واتذذقي ‌فرر ‌إطرر ت‌عـررذد‌‌ر‌‌2

‌.‌167ر‌ص‌‌2016اتاربية‌تلن ررر‌واتذذزي ر‌مصرر‌
 .‌58ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌ع لآ ي‌اتسره ير‌‌3



26 
 

ي  ن‌أي‌يذم‌اتذا ير‌عن‌الإيج ب‌ع ر‌ ـني ت‌الا ص ل‌ات  يتة‌و ت ‌ا سذخ ام‌ات ري ‌‌
بين‌الإيج ب‌الإتهذرولآ ‌والإع ي‌‌‌‌ ث ة‌فرق ‌ ‌ اتذج ت ر‌وي هظ‌أيَّ ات ذق ‌ الإتهذرولآ ‌أو‌

‌الإتهذرولآ .
‌الإع ي‌لا‌ياذ ر‌إيج ا ر‌وإلآَّ  ‌هذ‌مجرد‌دعذ ‌إتى‌اتذا ق ر‌و ت ‌‌‌ ف عذ ر‌ات اض‌أيَّ

‌اس ب‌ع م‌ ايين‌ات خ ‌ات ـصذد‌ا لإع ي.
‌الإع ي‌ات ذجا‌إتى‌اتج  ذت‌ع ر‌ ـني ت‌الا ص ل‌عن‌‌ أمَّ ‌اترأ ‌اتت لآ ‌فياذ ر‌أيَّ

إبرامار‌  ي‌‌ ات راد‌ تلاـ ‌ الأس سية‌ اتان صر‌ إ ا‌ ض ن‌ اتج  ذت‌ إتى‌ إيج ا ‌مذجا‌ اا ر‌
يذض ن‌   ي ‌م ث‌اتذا ق ‌   ي ا‌  م ‌لآ في ‌تلج ة‌و ها‌ث نر‌أمَّ ‌إ ا‌تم‌يذض ن‌الإع ي‌‌

‌1ي ذي‌مجرد‌دعذ ‌إتى‌اتذا ق .‌ ت ‌فإلآَّا
ات نذج‌على‌ش  ة‌‌‌ أو‌ ات  ئ ‌ م ‌ يذا ق ‌ أي‌ ات سذ ل ‌ق ث‌ اإع م‌ الاتذاام‌ ‌ بير‌أيَّ

الالآذرلآت‌يا ُّ‌من‌ات   د ‌ات ذعرعة‌على‌م  أ‌هسن‌اتنيةر‌وهذ‌م ‌اعذ   ‌ات  ره‌ف ‌ق لآذي‌‌
منا‌اتذ ‌اسذذجب‌في  ‌أي‌ هذي‌ ث‌ما ملة‌ ج تية‌102اتذج ت ‌الإتهذرولآية‌ا ذجب‌ات  د ‌‌

إتهذرولآية‌مس ذقة‌اارض‌ ج ت ‌إتهذرولآ ‌واسذذجب‌أي‌ي ذي‌اتارض‌اتذج ت ‌الإتهذرولآ ‌‌
ايريـة‌مرئية‌ومـروء ‌ومع ذمة‌ا لإو فة‌إتى‌مالذم ت‌أخرى‌ ذض ن  ‌الإتهذرولآ ‌و ت ‌‌

‌ب   ‌ نذير‌إتاد ‌ات سذ ل .‌
وتاث‌اتالة‌من‌وتاء‌اشذراط‌ات  ره‌اتجاائر ‌من‌أي‌ هذي‌ات ا ملة‌اتذج تية‌‌‌‌‌‌‌

مس ذقة‌تعرض‌ ج ت ‌هذ:‌ظ ذت‌سل ‌وخ م ت‌تم‌ي ن‌ت  ‌وجذد‌من‌ق ث‌إ ‌يذج ‌اتا ي ‌‌
ات سذ ل ‌ إتى‌ ا تنس ة‌ ألآَّا‌أص ي‌من‌اتصاب‌ ات خذلعةر‌هيث‌ وات ذدي ت‌ ات  ت  ت‌ من‌

 ارووة‌عليار‌وم ‌إ ا‌  لآت‌من س ة‌لاهذي ج  ا‌ات خصيةر‌  ييا‌أ ‌سلاة‌من‌اتسل ‌ات

 
 .‌168ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌شرر د ‌تمضرر ير‌‌1
م  ‌‌ 30ر‌اتصر دت‌فر ‌28ر‌ات ذالرق‌ا تذجر ت ‌الإتهذرولآية‌اتجاائرر ر‌ج‌تر‌ه‌18/05اتـر لآذي‌تقرم‌‌من‌‌10ر‌ات  د ‌‌2
.2018‌.‌



27 
 

وهها‌م ‌ي رز‌دوت‌اتارض‌الإتهذرولآ ‌تهت ‌أوجب‌ات  ره‌اتجاائر ‌إع م‌ات سذ ل ‌ا تسلاة‌‌
‌1ات ارووة‌عليا‌هذى‌لا‌يـ ‌ف ‌بلن‌أو‌  تيس.

‌ ث‌من‌ات  ئ ‌وات  ذر ‌ف ‌‌‌‌‌‌‌‌    ‌ ظ ر‌أه ية‌اتارض‌الإتهذرولآ ‌ف ‌ ذي‌أيَّ
م  ي‌ااي ‌عن‌ابخرر‌وب تذ ت ‌لا‌ي  ن‌ما ينة‌اتسلاة‌ات ارووة‌على‌الالآذرلآت‌واتذ ك ‌

‌من‌س مذ  ‌وم ءمذ  ‌ت  ج  ا.
إ ا‌أتدلآ ‌   ي ‌ط ياة‌الإع ي‌الإتهذرولآ ‌ف ‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌وفـ ‌تلذ ري ‌‌‌‌‌‌‌

اتجاائر ‌ف ن ‌لآاذ ر ‌من‌ق يث‌ات ع وو ت‌إ ا‌عرض‌ات خ ‌اتذا ق ‌دوي‌   ي ‌أت  لآا‌
أو‌ اتت ن‌ يه ر‌ أي‌ دوي‌ الإيج ت‌ أو‌ تل ي ‌ منالا‌ يارض‌ ألآَّا‌ فيا‌ يه ر‌ إع لآ ‌ يض ‌ ك ي‌

‌2الأجر .
‌18/053من‌ق لآذي‌اتذج ت ‌الإتهذرولآية‌‌‌‌13وب ترجذه‌إتى‌أه  م‌ات  د ‌‌‌‌‌‌‌‌ لآج ‌أيَّ

ات  ره‌اتجاائر ‌اسذذجب‌أي‌يذض ن‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌مج ذعة‌من‌ات ي لآ ت‌ات ه ذت ‌على‌‌
س يث‌ات ت ل‌لا‌ات صر‌وعن ‌اتذ ان‌ف ‌هه ‌ات ي لآ ت‌يذضي‌ألآَّا‌ي   ‌ات  ره‌من‌وتائ  ‌
إتى‌ نذير‌إتاد ‌ات سذ ل ‌الإتهذرولآ ‌ا عذ  ت ‌طر ‌وايف‌ف ‌اتذا ق ‌هذى‌لا‌يـ ‌ف ‌‌

و‌  تيس‌وتيس‌ب   ‌جالا‌إيج ا ‌ملام ‌وب ت‌خ صة‌ألآَّا‌تم‌ي ذرط‌أي‌ي  د‌أت  ي‌بلن‌أ
ات رية‌ وإلآَّ  ‌ رك‌ اتاـ ‌ اتان صر‌الأس سية‌ف ‌ يا ُّ‌من‌ اته ‌ اتت ن‌ اتاـ ‌الأس سية‌متث‌

‌تل ذتد‌الإتهذرولآ .
ي هظ‌أي‌ماظم‌اتاـذد‌الإتهذرولآية‌يعلب‌علي  ‌ط ا ‌الإ ع ي‌هيث‌ اذ  ‌‌بير‌ألآَّا‌‌

على‌عـذد‌لآ ذ جية‌ما  ‌سلع ر‌وعـذد‌الإ ع ي‌ ذ يا‌اإيج ب‌ا ت‌ف ‌ا د ‌الأمر‌ياـ ا‌
‌تفض‌من‌ات ذا ق ‌ابخر‌أو‌ق ذل‌يفد ‌م  شر ‌لالآاـ د‌اتاـ ‌الإتهذرولآ .

 
 .‌232ص.‌2008ر‌دات‌اتعهر‌اتج ما ر‌مصرر1تذجسذي ت‌اتذج ت ‌الإتهذرولآيةر‌ط‌‌خ تر ‌م ر وح‌إبراهيمرر‌‌1
‌.‌169ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌‌شرر د ‌تمضرر ي‌ر‌ر‌‌2
 ر‌ات رج ‌اتس بق.‌18/05اتـر لآذي‌تقرم‌‌من‌‌13ر‌ات  د ‌‌3



28 
 

يا ُّ‌الإيج ب‌الإتهذرولآ ‌إيج ب‌ع بر‌تل  ود‌ومذجا‌إتى‌اتج  ذت‌فرررر ‌  فة‌ألآ  ء‌
اتا تمر‌تها‌يصي م‌اصاذب ت‌ف ‌ااض‌الأم كن‌من‌اتا تم‌تها‌ين ع ‌على‌ات ذجب‌اتذ ك ‌
‌اتاـ ‌ات راد‌إبراما‌لا‌يخ تف‌اتـ لآذي‌ات  ل ر‌و ها‌اتـ لآذي‌الأجن  ‌تلظر ‌ابخرر‌‌ من‌أيَّ

د ‌هه ‌الإش  تي ت‌يسذ سن‌أي‌ي  د‌ات نذج‌ف ‌الإع ي‌عن‌اتسلاة‌ع ر‌‌ومن‌أجث‌ ع 
‌ااض‌عروض‌ات نذج ت‌لا‌ هذي‌ص ت رررة‌‌ ش  ة‌الالآذرلآت‌اتني ت‌ات   لآ ‌لإيج اار‌لأيَّ
إلاَّ‌ف ‌لآي ت‌جعراف ‌م ررر در‌ويرج ‌   ي ‌اتني ت‌ات   لآ ‌تلإيج ب‌إتى‌ع  ‌اعذ  تات‌ق ‌‌

ره ‌متل  ‌هذ‌ات  ل‌ف ‌بي ‌الأسل ة‌ف ن ك‌ااض‌ات ول‌ س ي‌‌ هذي‌ق لآذلآية‌أو‌وري يةر‌وبي
ات ذ   ‌الأمري ية أتاد‌  جر‌‌1ا راء‌وبي ‌الأسل ة‌دوي‌ رخي ‌  تذلاي ت‌ إ ا‌ وب تذ ت ‌ ر‌

اتس ح‌الأمري  ‌بي ‌أسل ة‌على‌ش  ة‌الالآذرلآتر‌فإلآَّا‌يـذصر‌إع لآا‌على‌ات ـي ين‌ف ‌
اتذلاي ت‌ات ذ   ‌الأمري ية‌دوي‌بيره ‌من‌ات ول‌اتذ ‌  ن ‌قذالآين  ‌الا ج ت‌ا تس ح‌ جن  ‌

ذرولآ ‌مالـ ‌على‌شرط‌تلذارض‌تل س ئث‌اتـ لآذلآيةر‌   ‌ألآَّا‌ب ت  ‌م ‌ي ذي‌الإيج ب‌الإته
وياذ ر ‌ااض‌اتعـا‌‌‌ر‌‌يذ تث‌اا م‌لآع  ‌اتسلاة‌لآظرا‌تهتر ‌ع د‌الأفراد‌ات ذجا‌إتي م‌الإيج ب

ف ‌هه ‌ات  تة‌إيج ب‌مالق‌لا‌مع ووةر‌وتهنا‌إيج ب‌لا‌ينعه‌إلاَّ‌إ ا‌  ـق‌ات رط‌اته ‌‌
‌2علق‌عليا.

ك  ‌يجب‌أي‌ي  د‌ف ‌إيج اا‌م  ‌ماينةر‌ي ذي‌في  ‌ملام ‌على‌الإاـ ء‌على‌إيج اار‌
وإ ا‌تم‌   د‌هه ‌ات   ‌فيفخه‌ا ت   ‌ات اـذتة‌اتذ ‌يذ  ن‌اتا يث‌خ ت  ‌من‌اتالم‌ا لإيج بر‌
‌‌ ‌ات ذجب‌لا‌ي ذي‌هرا‌ف ‌اترجذه‌عن‌الإيج ب‌الإتهذرولآ ‌اتص دت‌عنار‌لأيَّ م  ‌يان ‌أيَّ

ا ات  ره‌‌اتـذل‌ أك  ‌ م ‌ وهذ‌ الإتهذرولآيةر‌ ات ا م ت‌ اسذـرات‌ ش لآا‌   ي ‌ من‌ عير‌ ت ‌
ات  د ‌‌ ف ‌ اتاـ ‌‌‌‌13اتجاائر ‌ يذض ن‌ أي‌ اسذلام‌ هين  ‌ الإتهذرولآية‌ اتذج ت ‌ ق لآذي‌ من‌

 
 .‌233ات رج ‌اتس بقر‌ص‌ر‌خ تر ‌م ر وح‌إبراهيمر‌‌1
‌.‌100ر‌ص‌1987س مةر‌أه  ر‌مه رات‌ف ‌لآظرية‌الاتذاام.‌مص دت‌الاتذاام.‌دات‌اتن ضة‌اتاربيةر‌مصرر‌ر‌‌2



29 
 

الإتهذرولآ ‌م  ‌اتاـ ‌هسب‌ات  تةر‌وإلاَّ‌  ي‌من‌هق‌ات سذ ل ‌الإتهذرولآ ‌طلب‌إاي ل‌‌
‌1من‌لآعس‌اتـ لآذي.‌14اتاـ ‌م ‌اتذاذيض‌عن‌اتضرت‌اته ‌ت ـا‌وفـ ‌تن ‌ات  د ‌

‌اتاـ ‌‌ بير‌ألآَّا‌ياذر ‌تل سذ ل ‌الإتهذرولآ ‌ا ترجذه‌عن‌اتاـ ‌خ ل‌م  ‌ماينةر‌لأيَّ
الإتهذرولآ ‌يناـ ‌عن‌اا ‌دوي‌وجذد‌م د ‌تلسل ‌واتخ م ت‌أم م‌أعين‌ات سذ لهينر‌وهها‌

اـذت  ‌ألآَّا‌يجب‌على‌ات سذ ل ‌‌‌‌2من‌ق لآذي‌اتذج ت ‌الإتهذرولآية‌‌23/2م ‌لآصت‌عليا‌ات  د ‌‌
الإتهذرولآ ‌إع د ‌إتس ل‌اتسلاة‌ف ‌ب ف  ‌الأصل ر‌خ ل‌م  ‌أقص ه ‌أتباة‌أي م‌ع ث‌‌
يلذام‌ ألآَّا‌ بير‌ اترفضر‌ س ب‌ إتى‌ الإش ت ‌ م ‌ تل نذذجر‌ اتعال ‌ اتذسليم‌ من‌  تيخ‌ ابذ اء‌

‌ات سذ ل ‌الإتهذرولآ ‌ا تذاذيض‌ف ‌ه تة‌وقذه‌اتضرت.‌

 . الفرع الثاني: القبول الإلكتروني
اتـ ذلر‌بير‌ألآَّا‌يجذز‌اتذا ير‌عن‌الإتاد ‌‌‌18/053تم‌يار ‌ق لآذي‌اتذج ت ‌الإتهذرولآية‌‌

‌ات  ره‌اتجاائر ‌اعذر ‌ا تسن ات‌الإتهذرولآية‌ عن‌طريق‌اتذس ئث‌الإتهذرولآية‌خ صة‌أيَّ
‌ابرام‌اتاـ ‌ي  ن‌أي‌ من‌خ ل‌اعذ اد ‌اان صر ‌اتهذ اة‌واتذذقي ‌الإتهذرولآيينر‌وب تذ ت ‌فإيَّ

‌يذم‌عن‌طريق‌وس ئث‌إتهذرولآية.
ف تـ ذل‌الإتهذرولآ ‌هذ‌اتـ ذل‌اته ‌يذم‌ع ر‌اتذس ئث‌الإتهذرولآيةر‌أ ‌ع ر‌ش   ت‌‌‌‌‌

الالآذرلآيتر‌ف ذ‌لا‌يخذلف‌عن‌ اريعا‌م ‌هذ‌ف ‌اتـذاع ‌اتا مةر‌ ث‌م ‌ف ‌الأمر‌ألآَّا‌يذم‌
بذس ئث‌إتهذرولآيةر‌وي ذرط‌ف ‌اتـ ذل‌ ذافر‌ات روط‌ات ذالـة‌بذجذد‌الإتاد ‌وا ج ه  ‌إتى‌‌

ر‌ق لآذلآ ‌ماينر‌   ‌يجب‌أي‌ي ذي‌مي اـ ‌تلإيج ب‌مي اـة‌  مةر‌ف ‌يجذز‌أي‌إه اث‌أث

 
‌‌اتتـ فة دات‌اتذا ق ‌عن‌طريق‌وس ئث‌الا ص ل‌اتعذت ‌وهجيذ  ‌ف ‌الإث  ت‌)دتاسة‌مـ تلآة(ر‌م ذ ة‌‌راتا ذد ‌ع  سر‌‌1

 104‌.105رص‌ص‌ر‌1997اتجاائررتلن ر‌واتذذزي .‌
‌ت رج ‌تس بق.‌ر‌ا18/05اتـر لآذي‌تقرم‌ر‌23‌/2ر‌ات  د ‌‌2
‌ت رج ‌لآعسا.‌ر‌ا18/05اتـر لآذي‌تقرم‌‌3



30 
 

ات  د ‌‌ هسب‌ وهها‌ ج ي ار‌ إيج ا ‌ اعُذ ر‌ وإلاَّ‌ منار‌ ينـ ‌ أو‌ فيرررا‌ اتـ لآذي‌‌‌‌66ياي ‌ من‌
‌.1ات  لآ 

‌اتـ ذل‌الإتهذرولآ ‌لا‌ي ذرط‌ص وت ‌ف ‌ش ث‌خ صر‌وهذ‌م ‌‌‌‌‌‌ وي  ن‌اتـذل‌أيَّ
من‌اتـ لآذي‌ات  لآ ر‌هيث‌أج زت‌تل ذا ق ‌اتذا ير‌‌‌60يسذخل ‌من‌اتـذاع ‌اتا مةر‌ات  د ‌

عن‌إتاد ا‌ا لآَّا‌وسيلة‌لا‌  ه‌ش ‌ف ‌دلاتذ  ‌على‌اتذراو ر‌و ت ‌م تم‌ي ذرط‌ات ذجب‌أي‌
ماينر‌ف إم  ي‌ات ذتد‌الإتهذرولآ ‌أي‌ي ذرط‌ا ي‌ي ذي‌اتـ ذل‌عن‌‌‌‌يص ت‌اتـ ذل‌ف ‌ش ث

طريق‌ات ري ‌الإتهذرولآ ‌أو‌ا لأ‌الاسذ  ت ‌ات ا  ‌سلع ر‌وإلاَّ‌لا‌ينذج‌اتـ ذل‌عث ت ‌ولا‌ي ذي‌‌
‌2ص ي  .

واتس ذت‌ات  اس‌لا‌يا  ‌ ا يرا‌عن‌اتـ ذل‌الإتهذرولآ ‌متل  ‌هذ‌ات  ل‌ف ‌اتذا مث‌
اتس بق‌بين‌ات ذا ق ينر‌ف ‌ي ع ‌من‌اتن هية‌اتا لية‌لاعذ  ت ‌ق ذلار‌إلاَّ‌إ ا‌  ي‌هن ك‌ا ع ت‌‌

‌صريي‌أو‌و ن ‌بين‌أطرا ‌اتذا ق ‌على‌ ت .‌
ياررررر ‌‌ ات ي ي‌ إتى‌ ات  جرررررة‌ "اتس ذت‌ف ‌مارض‌ اتا مة‌ اتـ ع  ‌ اتا ذم‌ ي يق‌ على‌
‌اتاروض‌اتذ ‌ ‌ ي يـا‌ف ‌مج ل‌ات ا م ت‌الإتهذرولآية‌لا‌ي  ن‌ صذت ر‌لأيَّ ق ذلا"ر‌فإيَّ
 ذجا‌ع ر‌ش  ة‌الالآذرلآت‌ه ‌عروض‌ع مة‌مذج ة‌إتى‌  فة‌اتج  ذت‌وتيست‌مذج ة‌إتى‌‌

‌س ذت‌ ث‌من‌وصلت‌إتيا‌‌شخ ‌‌ أو‌أشخ ص‌ماينينر‌في ذي‌من‌ات سذ يث‌اتـذل‌أيَّ
ر‌في ذي‌ات ث‌الأمتث‌ت تث‌هه ‌‌3اترس تة‌اتذ ‌ ذض ن‌اتارض‌ع ر‌الالآذرلآيت‌ق ذلا‌تلذا ق ‌

‌ات س تة‌اتذ ييا‌بين‌ه تذين:
‌إ ا‌  ي‌الإيج ب‌ع ر‌ش  ة‌معذذهة‌ف ‌ي  ن‌اعذ  ت‌اتس ذت‌ق ذلا.

أم ‌الإيج ب‌ات ذجا‌ع ر‌ش  ة‌م  ود ‌أ ‌ت خ ‌أو‌أشخ ص‌مانيين‌ف ن ‌‌‌‌‌‌‌
ي  ن‌اعذ  ت‌اتس ذت‌ق ذلار‌شرط‌وجذد‌قرائن‌صري ة‌أو‌و نية‌ رج ‌ ذي‌ات ـصذد‌‌

 
 اتس بق.ر‌ات رج ‌58-75من‌الأمر‌‌‌66ات  د ‌‌-‌1
‌.‌101ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌س مةر‌أه  ر‌ر‌‌2
‌.‌156صر‌ات رج ‌اتس بقاتا ذد ‌ع  سر‌ر‌‌3



31 
 

ا تس ذت‌ق ذلا‌  ي‌ي ذي‌الإيج ب‌ت صل ة‌من‌وُجا‌إتيار‌أو‌ا صث‌الإيج ب‌بذا مث‌
‌.‌س بق‌بين‌ات ذا ق ين‌وبيره ‌من‌اتظرو ‌ات  اسة

‌12أمَّ ‌ا تنس ة‌ت ذقف‌ات  ره‌اتجاائر ‌ي  ن‌أي‌لآسذ عا‌من‌خ ل‌لآ ‌ات  د ‌
و ذالق‌هه ‌ات  د ‌على‌ات راهث‌‌‌1اتس تف‌اته ر‌‌18/05من‌ق لآذي‌اتذج ت ‌الإتهذرولآية‌

اتذ ‌  ر‌ب  ‌طل ية‌ات نذذج‌ولآصت‌هه ‌ات  د ‌على‌وروت ‌أي‌ي ذي‌الاخذي ت‌اته ‌يـذم‌
‌ات  ره‌اسذ ا ‌فهر ‌‌ ب  ‌ات سذ ل ‌الإتهذرولآ ‌ما ر‌عنا‌صراهةر‌وهذ‌م ‌يف  ‌على‌أيَّ

‌اعذ  ت‌اتس ذت‌ق ذلا‌ف ‌مج ل‌اتاـذد‌الإتهذرولآية.‌

زمان ومكان تطابق الإرادتين في العقد   المطلب الثاني:
 . الإلكتروني

ويذذقف‌وجذد‌اتذراوررررر ‌على‌  ق ‌اتذا ير‌عن‌إتاد ين‌مذي اـذين‌لإبرام‌اتاـ ر‌وهذ‌
يذذقف‌ب وت ‌على‌صرررررررررررررر وت‌الإيج ب‌ا تذا ق ‌من‌ق ث‌ات ذجب‌اته ‌يـ بلا‌اتـ ذل‌من‌ق ث‌‌

على‌  ق ‌هها‌اتـ ذل‌ا لإيجر بر‌فإي‌تم‌يذ ت‌‌‌ى‌ومن‌لآ هيرة‌أخر‌‌ر‌إتيرا‌الإيجر بمن‌وجا‌‌
 ذذفر‌فيرا‌اتره ‌‌‌‌اتذا ير‌عن‌الإتاد ‌اتره ‌ ذذفر‌فيرا‌مـذمر ت‌الإيجر ب‌ار تذا ير‌عن‌الإتاد ‌‌

مـذم ت‌اتـ ذلر‌فلن‌يذ ـق‌اتذراورر ‌وترررررررررررررررررن‌يناـ ‌اتاـ ر‌وسررذ ‌ينصررب‌ ر يالآ ‌ف ‌هها‌
ات ذوررررررررررررررذه‌على‌اتجذالآررب‌ات رر مررة‌اتذ ‌يذ يا‌في رر ‌اتاـرر ‌الإتهذرولآ ‌عن‌بير ‌من‌اتاـذد‌‌

ة‌صرررذت‌اتذا ير‌عن‌الإتاد ‌ف ‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌وم ‌‌ات  رمة‌ا تيرت‌اتذـلي يةر‌ب اية‌ب تاسررر‌
يتير ‌من‌ج ال‌هذل‌ق ذل‌اتذسرررررررررر ئث‌الإتهذرولآية‌  دا ‌ق لآذلآية‌ سرررررررررر ي‌ا تذا ير‌عن‌الإتاد ‌

‌ومذقف‌اتـ لآذي‌ات  لآ ‌من‌ ت ر‌ثم‌لآذيرت‌إتى‌ ي بق‌الإتاد ين‌ف ‌اتاـ ‌الإتهذرولآ .

 
 ر‌ات رج ‌اتس بق.‌18/05من‌اتـ لآذي‌‌12ر‌ات  د ‌‌1



32 
 

فإ ا‌  ي‌اتذا ق ‌ا تذسرررررررر ئث‌الإتهذرولآية‌ي يا ‌اصررررررررعة‌أسرررررررر سررررررررية‌اتذ  ع ‌ات   لآ ‌بين‌‌
طرفيار‌فإي‌اتذسررررررررررر نل‌عن‌اتل ظة‌اتذ ‌ي رم‌في  ‌وم  ي‌الآاـ د ‌ي  و‌سرررررررررررفالا‌م رررررررررررروع ر‌‌

 .وبصعة‌خ صة‌ت  ‌تلإج اة‌عليا‌من‌لآذ ئج‌ع لية‌ه مة
رـ د ‌‌  هيرث‌سرررررررررررررريذم‌اتذيرت‌إت  رـ ‌الإتهذرولآ ‌)اتعره‌الأول(ر‌ثم‌إتى‌م ر ي‌الآا رـ د‌اتا زمر ي‌الآا

 اتت لآ (.)اتعره‌

 زمان انعقاد العقد الإلكتروني. : الفرع الأول 
ـذدلآ ‌أولا‌إتى‌إبراز‌أه ية‌   ي ‌هها‌ إي‌دتاسة‌زم ي‌الآاـ د‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌‌‌

اتانصر‌اصعة‌ع مةر‌ثم‌اتذيرت‌إتى‌ هييف‌اتا قة‌اتاـ ية‌اتذ ‌ ذم‌ا تذس ئث‌الإتهذرولآية‌
ب ئ ينر‌ثم‌ف ‌الأخير‌إتى‌   ي ‌ت ظة‌الآاـ د‌اتاـ ‌من‌هيث‌ألآ  ‌ ا ق ‌بين‌ه ورين‌أو‌

‌الإتهذرولآ ‌وفـ ‌تلـذاع ‌اتذاتد ‌ف ‌اتـ لآذي‌ات  لآ .‌

‌.أهمية تحديد زمان انعقاد العقد  أولا:
‌   و‌أه ية‌   ي ‌زم ي‌الآاـ د‌اتاـ ‌في  ‌يل :

‌_‌إي‌اتـذل‌ا لآاـ د ‌ف ‌ت ظة‌ماينة‌ي ن ‌على‌أ ‌من‌طرفيا‌لآـضا‌أو‌اتذ لث‌منا.
‌_‌هق‌ات ذجب‌ف ‌اتا ول‌عن‌إيج اا‌اا ‌الآـض ء‌الأجث‌ات   د‌تلـ ذل.

من‌‌2فـر ‌‌‌90سررررري ي‌ات ذاعي ‌من‌وقت‌   م‌اتاـ ر‌هسررررب‌م ‌ ـضرررر ‌اا‌ات  د ‌‌‌-
‌1اتـ لآذي‌ات  لآ .

ذط‌الإيج ب‌ف ‌ااض‌ات  لات‌ا تذف  ‌أو‌فـ اي‌الأهليةر‌فإ ا‌ ذف ‌ات ذجب‌‌‌- سرررررررررررـ
 أو‌فـ ‌أهليذا‌ق ث‌الآاـ د‌اتاـ ‌يسـن‌الإيج بر‌أم ‌إ ا‌ م‌اتاـ ‌ق ث‌ ت ‌ي ذي‌ص ي  .

اسرررررذ ـ ت‌ات  رررررذر ‌الالآذع ه‌ا ت ررررر ء‌وإيراد ‌و هت ‌   ث‌ ه تيعا‌من‌يذم‌ ي بق‌‌-
 من‌اتـ لآذي‌ات  لآ .‌383الإتاد ين‌أ ‌الآاـ د‌اتاـ ‌ط ـ ‌تل  د ‌

 
‌.‌87ر‌ص‌2005د.ير‌د.ب.ير‌‌.ر‌د1ط‌‌.اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌‌رص بر‌ع  ‌اتاايا‌‌لامةر‌‌1



33 
 

  ت عذ ‌و ظ ر‌أه يذا‌أيضرر ‌ا تنظر‌إتى‌م ‌ي ررذرط‌ف ‌م  تسررة‌ااض‌ات ع وى‌‌-
ات ذتيصرررررريةر‌اتذ ‌ي ررررررذرط‌في  ‌أي‌ي ذي‌  تيخ‌اتاـ ‌اته ‌ييان‌فيا‌ات ائن‌ق ‌صرررررر ت‌من‌

 1م ينا‌لاهـ ‌على‌ات ق‌اتت بت‌تا‌ف ‌ مة‌ات  ين.
 فيما إذا كان تعاقد بين حاضرين أم غائبين.  الالكتروني ثانيا: تكييف العقد

ا اي ت‌اتامن‌تلذ ييا‌بين‌اتذا ق ‌يجب‌الإشر ت ‌أولا‌إتى‌أي‌هن ك‌من‌اتعـ  ء‌من‌ياذ ‌‌
بين‌ات  وررررررين‌واتذا ق ‌بين‌اتع ئ ينر‌فع ‌ات  تة‌الأوتى‌ ن   ‌اتعذر ‌اتامنية‌بين‌صررررر وت‌‌

 اتـ ذل‌واتالم‌اار‌ف ت ذجب‌يالم‌ا تـ ذل‌ف ‌اتذقت‌اته ‌يص ت‌فيا.
أم ‌ف ‌اتذا ق ‌بين‌اتع ئ ين‌فإي‌هن ك‌فذر ‌زمنية‌مل ذظة‌ عصرررررررث‌بين‌وقت‌صررررررر وت‌

‌اتـ ذل‌وعلم‌ات ذجب‌اا‌
وهنر ك‌من‌اتعـ ر ء‌من‌يرى‌أي‌ماير ت‌اتامن‌تيس‌مر لآار ‌ولا‌جر مار ر‌فر تامن‌تيس‌هذ‌
اتانصرررررررر‌اتذهي ‌اته ‌ي يا‌اتذا ق ‌بين‌اتع ئ ين‌عن‌اتذا ق ‌بين‌ات  وررررررررينر‌بث‌أي‌هن ك‌
ث ثة‌عن صررررر‌مجذ اةر‌وه ‌عنصررررر‌اتامن‌وعنصررررر‌ات   ي‌وعنصررررر‌الالآ ررررع ل‌ا ررررفوي‌

‌‌‌.2اتاـ 
 وإ ا‌تجان ‌إتى‌اتذا ق ‌الإتهذرولآ ‌فإلآا‌يجب‌اتذ ييا‌بين‌ات  لات‌اتذ تية:‌
 :  E-mail التعاقد عبر البريد الإلكتروني-1
ه تة‌وجذد‌ف صررررررث‌زمن ‌بين‌الإيج ب‌واتـ ذل:‌ف ‌هه ‌ات  تة‌لا‌شرررررر ‌أي‌اتذا ق ‌‌-

‌ي ذي‌بين‌ب ئ ينر‌وهذ‌ات  م‌اته ‌يني ق‌ هت ‌على‌اتذا ق ‌ع ر‌اتع كس.
هر ترة‌مر ‌إ ا‌صرررررررررررررر ت‌الإيجر ب‌واتـ ذل‌ف ‌لآعس‌اتذقرتر‌ف ‌هره ‌ات ر ترة‌لآـذرب‌من‌‌-

اتذار قر ‌ع ر‌ات ر  فر‌و تر ‌لأي‌الإيجر ب‌واتـ ذل‌ي ذلآر ي‌ف ‌لآعس‌اتامنر‌ف بر ‌من‌ ي يق‌
‌أه  م‌اتذا ق ‌بين‌ات  ورين‌زم لآ ر‌وهها‌ات  م‌يني ق‌أيض ‌على‌اتذا ق ‌بذاسية‌اتذيلهس.

 
‌104-103ر‌ص‌ص‌1997الاتذاام تر‌اتنظرية‌اتا مة‌تلاـ ر‌د.طر‌مي اة‌اته هنةر‌د.ب.ير‌‌ر‌في ت على‌ر‌‌1
 .‌104ر‌ات رج ‌لآعسار‌ص‌على‌في ت ر‌‌2



34 
 

‌‌:Web التعاقد عبر شبكة المواقع-2
إ ا‌دخث‌ات رررررررخ ‌إتى‌أه ‌ات ذاق ‌على‌ات ررررررر  ة‌وأتسرررررررث‌إيج اا‌والآذظر‌فذر ‌من‌‌-

‌اتامن‌تذلـ ‌اتـ ذلر‌فنهذي‌أم م‌اتذا ق ‌بين‌ب ئ ين.
وإ ا‌ لـى‌هررها‌ات ررررررررررررررخ ‌الإيجرر ب‌فذتا‌فنهذي‌ف ‌هرره ‌ات رر تررة‌أمرر م‌اتذارر قرر ‌بين‌‌‌‌-

‌ه ورين.
 :المباشرة التعاقد عبر المحادثة والمشاهدة-3

لآهذي‌أمر ‌مجلس‌عـر ‌لإم ر لآيرة‌  ر دل‌الإيجر ب‌واتـ ذل‌ع ر‌ات  ر دثرة‌وات  ررررررررررررررر هر  ‌‌
 1.ات   شر ر‌وعليا‌يذم‌ ي يق‌أه  م‌اتذا ق ‌بين‌ات  ورين‌زم لآ 

 العقد الإلكتروني. انعقادتحديد زمان   ثالثا:
اتاـ ‌ف ‌ات  د ‌أخه‌ات  ره‌اتجاائر ‌بنظرية‌اتالم‌ا تـ ذل‌ف ‌   ي ‌ت ظة‌الآاـ د‌

من‌اتـ لآذي‌ات  لآ ‌اتذ ‌ ن ‌على‌ألآا:‌"ياذ ر‌اتذا ق ‌بين‌اتع ئ ين‌ق ‌ م‌ف ‌ات   ي‌‌67
واتام ي‌اتلهين‌يالم‌في   ‌ات ذجب‌ا تـ ذلر‌م ‌تم‌يذج ‌ا ع ت‌أو‌لآ ‌ق لآذلآ ‌يـض ‌اعير‌

 ت ر‌ويعذرض‌أي‌ات ذجب‌ق ‌علم‌ا تـ ذل‌ف ‌ات   ير‌وف ‌اتام ي‌اتلهين‌وصث‌إتيا‌‌
‌‌‌.2في   ‌اتـ ذل‌"‌

و ي يـ ‌ت ه ‌اتنظرية‌ا  ي‌اتاـذد‌ات  رمة‌ا ت ري ‌الإتهذرولآ ‌أو‌اتع كسر‌ي  ن‌اتـذل‌
رـ ‌ف ‌هره ‌ات ر ترة‌ف ‌اتل ظرة‌اتذ ‌يالم‌في ر ‌ات ذجرب‌ار تـ ذل‌أ ‌اـير مرا‌اعذي‌‌ رـ ‌ينا ار ي‌اتا

رـا‌من‌‌ رـ برثر‌أ ‌  ـ ق ذل‌الأخير‌صررررررررررررررنر وت‌برير  ‌الإتهذرولآ ر‌والاط ه‌على‌تسرررررررررررررر ترة‌ات
ا لإيج ب‌ات اروض‌عليار‌أو‌ف ‌ه تة‌وصررررررذل‌اترسرررررر تة‌إتى‌ج  ز‌اتع كس‌ات رسررررررث‌إتيا‌‌

‌3.والاط ه‌علي  ‌من‌ق ث‌ات ذجب‌ف ‌ه تة‌اتذا ق ‌ع ر‌اتع كس
 

 .‌88ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌‌لامةر‌ص بر‌ع  ‌اتاايار‌‌1
 .105على‌في ت ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌‌‌-‌2
 .‌89اتس بقر‌صر‌ات رج ‌لامةر‌ص بر‌ع  ‌اتاايا‌ر‌‌‌3

 



35 
 

 . مكان انعقاد العقد الإلكترونيالفرع الثاني:  
اتـر لآذي‌اتذاجرب‌إي‌  ر ير ‌م ر ي‌الآاـر د‌اتاـر ‌ترا‌أه يرة‌خر صرررررررررررررررةر‌من‌هيرث‌  ر ير ‌‌

اتذي يق‌ا ررررررر لآا‌واتـضررررررر ء‌ات خذ ‌بنظر‌من زع  ار‌و اداد‌هه ‌الأه ية‌خ صرررررررة‌إ ا‌ الق‌‌
الأمر‌ا تاـذد‌الإتهذرولآية‌اتذ ‌  رم‌ع ر‌شرررررر   ت‌الا صرررررر ل‌ومن  ‌الألآذرلآيتر‌لآظرا‌تلي ا ‌
بير‌ات ر د ‌واتار ت  ‌اتره ‌ ذ يا‌ب ر ‌هره ‌اتذسرررررررررررررر ئرث‌ف ‌اتذار قر ر‌م ر ‌يجارث‌اتـذاعر ‌اتذ ‌
   م‌هه ‌ات سررررررررر تة‌ف ‌اتـ لآذي‌ات  لآ ‌م ث‌ سررررررررر نل‌عن ‌اتهتير‌من‌اتعـ  ء‌هذل‌إم  لآية‌
رـ ‌الإتهذرولآ ‌ف ‌اتنـيذين‌ رـ د‌اتا  ي يـ ر ‌على‌هه ‌اتاـذدر‌تها‌سررررررررررررررذذم‌دتاسررررررررررررررة‌م ر ي‌الآا

‌:1اتذ تيذين

 .أولا: تحديد مكان انعقاد العقد الإلكتروني

رـ لآذي‌ات ر لآ ‌67 ن ‌ات ر د ‌‌ على‌ألآرا:‌"ياذ ر‌اتذار قر ‌مر ‌بين‌اتعر ئ ين‌قر ‌ م‌‌‌2من‌ات
ف ‌ات  رر ي‌وف ‌اتامرر ي‌اتلررهين‌يالم‌في  رر ‌ات ذجررب‌ارر تـ ذلر‌مرر ‌تم‌يذجرر ‌ا عرر ت‌أو‌لآ ‌‌

 ق لآذلآ ‌يـض ‌اعير‌ ت .
ويعذرض‌أي‌ات ذجب‌ق ‌علم‌ا تـ ذل‌ف ‌ات   ير‌وف ‌اتام ي‌اتلهين‌وصث‌في   ‌إتيا‌

‌اتـ ذل".
رـ ‌اتره ‌ي رم‌بين‌بر ئ ين‌‌إي‌هرها‌اتن ‌وورررررررررررررر ‌قر عر  ‌عر مرة‌‌  عير ‌ار ي‌م ر ي‌إبرام‌اتا

هذ‌ات  ر ي‌اتره ‌يالم‌فيرا‌ات ذجرب‌ار تـ ذلر‌إلا‌إ ا‌ا عق‌اتيرفر ي‌على‌خ  ‌ تر ‌أو‌لآ ‌‌
‌اتـ لآذي‌على‌بير‌ ت .

إي‌ ي يق‌هه ‌اتنظرية‌ا تنسررررررر ة‌تلاـذد‌اتذـلي ية‌اتذ ‌ ذم‌بين‌ب ئ ين‌بذاسرررررررية‌   دل‌‌
اتذث ئق‌واتخي ا ت‌ات  ذذبة‌ي  و‌سررررر  ‌لآظرا‌تلي ياة‌ات  دية‌تذسررررريلة‌   دل‌اتذراوررررر ‌بين‌

 ذي‌‌ات ذا ق ينر‌ف ‌هين‌أي‌ ي يـ  ‌على‌اتاـذد‌الإتهذرولآية‌يتير‌اتهتير‌من‌اتذسرررررررر نلاتر‌‌

 
محمد فاروق الأباصيري، عقد الاشتراك في قواعد المعلومات عبر شبكة الأنترنيت، دراسة تطبيقية لعقود التجارة الإلكترونية الدولية، ‌ـ 1

 . 63، ص 2002د.ط، دار الجامعة الجديدة للنشر، الإسكندرية، 
‌ر‌ات رج ‌اتس بق.‌58-75من‌الأمر‌تقم‌‌67ات  د ‌ر‌‌2



36 
 

ف ‌دوتة‌ماينة‌أمرا‌صرررراب‌اتذ ـيقر‌لآظرا‌تلي ياة‌ات وتية‌ت رررر  ة‌‌‌ها‌اتاـ ه‌‌م  وتة‌ ر يا
‌اج ي ‌ات ول‌ف ‌عي‌واه ر‌من‌ج ةر‌وعن‌اتي ياة‌بير‌ات  دية‌‌بذصع  ‌مذصلةالألآذرلآيت‌‌

فذراورررررررررررررريرة‌من‌ج رة‌الاعلى‌عر د‌هر ئرث‌من‌ات ذاق ‌‌‌لاهذذائ ر اتذار قر ر‌‌ت ره ‌اتذسرررررررررررررريلرة‌ف ‌
 1.أخرى‌

 .ةالقانون الواجب التطبيق على العقود الإلكتروني  ثانيا:
الاتذاام ت‌ات ا تة‌من‌اتـ لآذي‌ات  لآ ‌على‌ألآا:‌"يسررررررررررررررر ‌على‌‌‌‌18لآصررررررررررررررت‌ات  د ‌‌

‌اتذا ق ية‌اتـ لآذي‌ات خذ ت‌من‌ات ذا ق ين‌إ ا‌  لآت‌تا‌صلة‌هـيـية‌ا ت ذا ق ين‌أو‌ا تاـ .
وف ‌ه تة‌ع م‌إم  ي‌ ت ر‌يي ق‌ق لآذي‌ات ذطن‌ات  ررررررذرك‌أو‌اتجنسررررررية‌ات  ررررررذر ةر‌‌

‌وف ‌ه تة‌ع م‌ ت ‌يي ق‌ق لآذي‌م ث‌إبرام‌اتاـ .
‌بير‌ألآا‌يسر ‌على‌اتاـذد‌ات ذالـة‌ا تاـ ت‌ق لآذي‌مذقاا".‌‌

يذضرررررررري‌من‌خ ل‌هه ‌ات  د ‌أي‌ات  ررررررررره‌ق ‌بنى‌ق ع  ‌الإسررررررررن د‌اتخ صررررررررة‌ا تاـذد‌‌
ات وتية‌على‌ث ثة‌وذاانر‌أه هرر ‌أس س ‌وهذ‌ق لآذي‌إتاد ‌ات ذا ق ينر‌وعخراي‌اهذي طي ير‌‌

‌2وه  ‌ق لآذي‌ات ذطن‌ات  ذرك‌واتجنسية‌ات  ذر ة‌وق لآذي‌م ث‌إبرام‌اتاـ .
واخذيرر ت‌تلـرر لآذي‌اتذاجررب‌اتذي يق‌ي  ن‌أي‌يذم‌من‌طر ‌ات ذارر قرر ين‌على‌شرررررررررررررر  ررة‌

ر‌   ‌ي  ن‌أي‌يذم‌من‌خ ل‌اترس ئث‌ات ذ  دتة‌ا ت ري ‌الإتهذرولآ ‌اا ‌الا ع ت‌Webاتذيب‌
على‌ات نذد‌اتاـ ية‌الأخرىر‌ومن‌ث ة‌فإي‌م ر كث‌ق لآذي‌الإتاد ‌ات ذا ت ‌علي  ‌ف ‌اتاـذد‌‌

لآعسرررررررررررر  ‌هن ‌أيضرررررررررررر ‌ا  ‌يذعق‌م ‌ط ياة‌شرررررررررررر  ة‌الألآذرلآيتر‌ف تا قة‌اتذ ‌اتذـلي ية‌ يرح‌
من‌اتـ لآذي‌ات  لآ ‌بين‌ق لآذي‌الإتاد ‌واتاـ ‌ق ‌ ذ تث‌ف ‌م  ي‌إبرام‌‌18اشرررررررررذرطذ  ‌ات  د ‌

اتاـرر ‌أو‌ف ‌م رر ي‌ نعيرره ر‌وتهن‌هررهين‌ات ايرر تين‌لا‌يا راي‌ف ‌ج ي ‌الأهذال‌عن‌ع قررة‌‌
ي رم‌من‌خ ل‌الألآذرلآيتر‌اته ‌يعذرض‌ا صرررررر ل‌اتاـ ‌اج ي ‌ج ية‌ا تاـ ‌ف ‌اتذا ق ‌اته ‌‌

 
 .‌64ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌م   ‌ف توت‌الأا صير ‌ر‌‌1
 .‌302ر‌ص‌‌2002اتجاائرر‌أعراب‌بلـ سمر‌اتـ لآذي‌ات وت ‌اتخ ص‌اتجاائر ر‌ ن زه‌اتـذالآينر‌د.طر‌دات‌هذمةر‌ر‌‌2



37 
 

ات ول‌لآظرا‌لا صرر ل‌الألآذرلآيت‌ب  ‌ف ‌عي‌واه ر‌لآذيجة‌الآعذ ح‌هه ‌ات رر  ة‌على‌اتا تم‌ لار‌‌
ف لألآذرلآيت‌لآعسررا‌هذ‌وسررن‌بير‌م د ‌يذم‌فيا‌إبرام‌اتاـ ‌من‌دوي‌أي‌ي ذي‌مر اا‌ف ‌إقليم‌
دوتة‌ماينةر‌لألآا‌فضرررررر ء‌إتهذرولآ ‌مسررررررذـث‌بير‌خ ورررررر ‌ت وتة‌ااين  ر‌ا يث‌ي  ن‌اتـذل‌‌

ر‌   ‌أي‌م  ي‌ نعيه‌اتاـ ‌لا‌يخلذ‌من‌اتصرررررراذبةر‌خ صررررررة‌ا تنسرررررر ة‌تلاـذد‌‌بذي يق‌ق لآذلآ  
اتذ ‌  رم‌و نعه‌على‌شررررررررر  ة‌الألآذرلآيت‌دوي‌ه جة‌تلرجذه‌إتى‌اتعضررررررررر ء‌ات  د ‌اتخ تج ر‌
ومن‌هن ‌لا‌يذجرررررررررررررررر ‌إقليم‌دوتة‌ماينة‌يذم‌فيا‌ نعيه‌اتاـ ر‌بث‌لآ ن‌إزاء‌بيرة‌بير‌م دية‌يذم‌‌

 1 نعيه‌اتاـ ‌من‌خ ت  .
‌

‌

‌

‌

‌

‌

‌

‌

‌

‌

‌

 
‌.‌303ر‌لآعسار‌ات رج ‌أعراب‌بلـ سمر‌‌1



38 
 

‌

‌

‌

‌

‌

‌
 
‌
 

‌

 

‌

 

‌

‌

‌

 

لحماية المستهلك الإلكتروني في 



39 
 

الضمانات القانونية لحماية المستهلك  الفصل الثاني:  
‌.الإلكتروني في التجارة الإلكترونية 

ف ‌إع ما‌و نذير ‌‌ ذ تثر‌تلاـ ات   ية‌اتذ ‌يذ ذ ‌ب  ‌ات سذ ل ‌ق ‌ هذي‌س اـة‌
ا ث‌ات الذم ت‌اتضروتية‌اتذ ‌    ‌اتى‌ه  ية‌تو  ‌ق ث‌إق اما‌على‌إمض ء‌اتاـ ‌وق ‌‌

ف ‌ه  يذا‌من‌ات روط‌اتذاسعية‌اتذ ‌لا‌ ذيي‌‌‌ ذ تثر‌اتاـ  هذي‌هه ‌ات   ية‌أثن ء‌إبرام‌
ر‌اتذنعيهتل سذ ل ‌فرصة‌من ق ة‌بنذد .‌و    ‌ات   ية‌ات هـة‌لإبرام‌اتاـ ‌ف ‌مرهلة‌

ات سذ ل ‌تل   ية‌ف ‌هه ‌ات رهلة‌لا‌ ـث‌أه ية‌عن‌ات راهث‌اتذ ‌ س ق‌إبراما.‌‌‌ف  جة
لأي‌أهم‌ه  ية‌ي ظى‌ب  ‌ات سذ ل ‌اا ‌ابراما‌تلاـ ‌ه ‌ه  يذا‌من‌أث ت‌م  أ‌اتـذ ‌‌
ات لامة‌تلاـ ‌من‌خ ل‌م  تسة‌خي ت‌اتا ول‌عن‌اتاـ ‌اا م ‌ابرم‌ص ي  ‌ا عذ  ت ‌‌

‌.اتـذ ‌ات لامة‌تلاـ ‌اسذتن ء‌عن‌م  أ

بن ء‌على‌ ت ‌فا ول‌ات سذ ل ‌عن‌اتاـ ‌ا عذ  ت ‌مذوذع ‌ه يت ‌إتى‌ه ‌م ‌أص ي‌‌
ي عث‌اهذ  م‌اتعـا‌واتـض ء‌ومن‌ات ذوذع ت‌اتذ ‌اهذم‌ب  ‌اتذ ري ‌ب اية‌من‌اترب ‌‌

‌.‌الأخير‌من‌اتـري‌ات  و ‌أين‌أدتجذا‌  ريا ت‌ع ي  ‌ف ‌ق لآذي‌ه  ية‌ات سذ ل ‌

هيث‌سيذم‌اتذير ‌ف ‌هها‌اتعصث‌إتى‌الإط ت‌ات ع هي  ‌ت تذاام‌ا لإع م‌‌
الإتهذرولآ ‌وجااء‌الإخ ل‌اا‌)ات   ث‌الأول(ر‌ثم‌إت ‌ات ق‌ف ‌اتا ول‌ ذسيلة‌ت   ية‌‌

 ات سذ ل ‌)ات   ث‌اتت لآ (.‌

‌

‌

‌

‌



40 
 

الإطار المفاهيمي للالتزام بالإعلام  المبحث الأول: 
 الإخلال به. الإلكتروني وجزاء 

يا ‌الاتذاام‌اإع م‌ات سذ ل ‌الإتهذرولآ ‌من‌أبرز‌الاتذاام ت‌اتذ ‌أك ت‌علي  ‌‌
أه ية‌‌وق ‌ ا ظ تف ‌مج ل‌اتذج ت ‌الإتهذرولآيةر‌‌والا ع قي ت‌ات وتيةاتذ ريا ت‌ات اخلية‌

هها‌الاتذاام‌ف ‌ظث‌ ااي ‌هجم‌اتذسذيق‌الإتهذرولآ ر‌هيث‌أو ت‌اتهتير‌من‌اتذا م ت‌‌
‌وب عذ  ت‌أياتذ ‌يـذم‌ب  ‌ات سذ لهين‌ ذم‌ع ر‌اتعض ء‌اترق  ‌دوي‌هضذتهم‌ات خص ر‌

ات سذ ل ‌الإتهذرولآ ‌هذ‌اتير ‌اتضايف‌ف ‌اتاـ ‌الإتهذرولآ ‌فـ ‌أو ى‌من‌الأه ية‌‌
وو  ي‌ا   ي‌ا ث‌م ى‌ ع ية‌الأه  م‌اتس تية‌ف ‌ نظيم‌الاتذاام‌ا لإع م‌الإتهذرولآ ‌

‌. نعيه 

هيث‌سنذن ول‌ف ‌ات يلب‌الأول‌الإط ت‌ات ع هي  ‌ت تذاام‌ا لإع م‌الاتهذرولآ ر‌ثم‌
‌ف ‌ات يلب‌اتت لآ ‌جااء‌الاخ ل‌اا.‌

 : تروني: الإطار المفاهيمي للالتزام بالإعلام الالكالمطلب الأول
الاتذاام‌ا لإع م‌من‌أهم‌الاتذاام ت‌اتذ ‌ ـ ‌ع  ق‌ات ذتد‌,‌ب   ‌ نذير‌إتاد ‌يا ‌

ات سذ ل ‌واتذا ير‌عن‌إتاد ا‌عل ‌ق ذل‌اتاـ ‌برو ‌  م‌,‌‌وإ ا‌  ي‌هها‌الاتذاام‌ و‌أه ية‌
ف ‌اتاـذد‌اتذـلي ية‌ف ذ‌أكتر‌أه ية‌ف ‌مج ل‌اتاـذد‌الإتهذرولآية‌,‌إ ‌ألآا‌يلاب‌دوتا‌  يرا‌

 ‌اسذـرات‌ات ا م ت‌الإتهذرولآية‌,‌هيث‌أي‌اتذا ق ‌الإتهذرولآ ‌يذم‌من‌خ ل‌‌فا لا‌ف
اسذخ ام‌وس ئث‌ا ص ل‌إتهذرولآية‌,‌مخذلعة‌ودوي‌اتذـ ء‌هـيـ ‌بين‌أطرا ‌اتاـ ‌,‌أ ‌‌
يذج ‌   ع ‌م  لآ ‌و ذاج ‌زم لآ ‌بين   ‌,‌ف ت ذا ق اي‌لا‌يج ا   ‌مجلس‌عـ ‌هـيـ ‌‌

 ‌يذ يا‌اج لة‌من‌اتخص ئ ‌  يا ‌عن‌بير ‌من‌اتاـذد‌واه ‌,‌م ‌جاث‌اتاـ ‌الإتهذرولآ
الأخرى‌,‌الأمر‌اته ‌يجاث‌ات ذتد‌ملام‌بذاوي ‌ات سذ ل ‌الإتهذرولآ ‌ا  فة‌ات الذم ت‌

‌.وات ي لآ ت‌اتضروتية‌ات ذا ـة‌ا تاـ ‌ات ام ‌إبراما



41 
 

هيث‌ام‌ ـسيم‌هها‌ات يلب‌ات ‌فرعينر‌هيث‌ ن وتن ‌ف ‌اتعره‌الأول‌مع ذم‌الاتذاام‌
ا لإع م‌الاتهذرولآ ‌وشروطار‌ثم‌ ن وتن ‌ف ‌اتعره‌اتت لآ ‌لآي ت‌الاتذاام‌ا لإع م‌‌

‌الاتهذرولآ .

‌:‌مفهوم الالتزام بالإعلام الالكتروني وشروطهالفرع الأول: 

ع د ‌م ‌يـص ‌ا لاتذاام‌ا لإع م‌إه طة‌ات ذا ق ‌ابخر‌ا ت الذم ت‌ات  مة‌وات فثر ‌
ف ‌إق اما‌أو‌إهج ما‌عل ‌اتذا ق ‌ف ذ‌اتذاام‌يـ ‌عل ‌ع  ق‌اتذ جر‌الإتهذرولآ ‌ا ـذض  ‌

ي صر‌ات سذ ل ‌ا ت الذم ت‌اتجذهرية‌ات ذا ـة‌ا تاـ ‌سذاء‌  ي‌م ث‌اتاـ ‌س اة‌أو‌‌
‌.1اإ   م‌اتذا ق ‌أو‌الالآصرا ‌عنا‌قرات -بن ءا‌علي  ‌-واتذ ‌يذخه‌ات سذ ل ‌ خ مة

)شروط‌الاتذاام‌ا لإع م‌‌ثمر‌(الاتهذرولآ ‌)أولاهيث‌سنذن ول‌مع ذم‌الاتذاام‌ا لإع م‌
‌الاتهذرولآ ‌)ث لآي (.

‌.‌مفهوم الالتزام بالإعلام الالكتروني أولا: 

ات  ره‌تص تي‌اتير ‌اتضايف‌ف ‌‌‌فروار‌ا تذ صيرالاتذاام‌ا لإع م‌أو‌الاتذاام‌
عـذد‌الاسذ  ك‌يذ  لا‌اتير ‌اتـذ ‌ نذه‌من‌ات   ية‌ع  ‌ا   أ‌ات س وا ‌بين‌

‌ .2ات ذا ق ين‌

 
ر‌ص‌‌2012ر‌ ذثر‌ساي ‌ع لآ ي‌خ ت ر‌ه  ية‌ات سذ ل ‌الاتهذرولآ ر‌د.طر‌دات‌اتج ماة‌اتج ي  ر‌الاس ن تيةر‌‌ 1

276‌.‌
ر‌ج ماة‌اتهذيتر‌‌2لآ يث‌م   ‌أه  ‌ص يير‌ه  ية‌ات سذ ل ‌ف ‌اتذا م ت‌الإتهذرولآيةر‌مجلة‌ات ـذتر‌ه‌ر‌‌ 2

‌.‌206ر‌ص‌2008اتهذيتر‌



42 
 

"‌اتذاام‌س بق‌على‌اتذا ق ‌يذالق‌ا تذاام‌أه ‌ات ذا ق ين‌ا ي‌‌‌ا لآا:ويار ‌هها‌الاتذاام‌
يـ م‌تل ذا ق ‌ابخر‌عن ‌ هذين‌اتاـ ‌ات ي لآ ت‌ات زمة‌لإيج د‌تو ‌سليم‌  مث‌مذنذت‌على‌

‌1.علم‌ا  فة‌ عصي ت‌هها‌اتاـ "

وب لآا‌"‌جاث‌ات سذ ل ‌ف ‌أم ي‌و ‌مخ طر‌ات نذج‌اته ‌ي ذريا‌سذاء‌  ي‌‌   
سلاة‌أو‌خ مة‌وهذ‌م ‌يعرض‌على‌ات  ن ‌اتذاام ‌اإه طة‌ات سذ ل ‌عل  ‌اظرو ‌اتاـ ‌

‌.2و‌م اس  ا"

‌‌وات الذم ت‌ات زمة"‌ا تذاام‌أه ‌اتيرفين‌بذـ يم‌  فة‌ات ي لآ ت‌ويار ‌ هت :
‌ولآظر ‌إ ا‌وتعت‌الآذ  هات س ع  ‌اتير ‌ابخر‌على‌إبرام‌اتاـ ‌أو‌ نعيه ‌بث‌  هير ‌

‌.‌3اسذ عى‌الأمر‌ ت ‌

وإ ا‌  ي‌الإعر ي‌ا  ث‌ع م‌يذم‌ا تيرت‌اتذـلري ية‌ف ‌اتاـذد‌ات ر تذفة‌ف ذ‌ف ‌عـذد‌
اتذجر ت ‌الإتهذرولآ ‌يذم‌ا  ث‌إتهذرولآ ‌من‌خ ل‌الأشرطة‌الإع لآية‌ف ‌ات ذاق ‌أو‌‌

والاتذاام‌ .ر‌ويا ر‌عنا‌ا لإع م‌الإتهذرولآ ل‌خ مة‌ات ري ‌الإتهذرولآ ‌وبيره ا سذا  
ا لإع م‌سذاء‌ا  لا‌اتذـلي  ‌أو‌الإتهذرولآ ‌ق ‌يذم‌ف ‌ات رهلة‌اتس اـة‌على‌اتذا ق ‌أ ‌‌

 س ي‌‌والإتش دات‌اتذ ف ‌مرهلة‌ات ع وو تر‌هيث‌يلذام‌ات  ن ‌بذـ يم‌ات الذم ت‌
أمر‌ي  ن‌أي‌يفثر‌على‌‌‌و  صير ‌ا ثر‌وم لاتل سذ ل ‌بذهذين‌فهر ‌واو ة‌عن‌اتاـ ‌

إتاد ‌ات سذ ل ‌هر ‌ف ‌اتذا ير‌‌‌وبهت ‌ هذي‌ر‌ماع قرات ‌ف ‌إبرام‌اتاـ ‌الاتهذرولآ ‌من‌
ق ث‌اتذا ق  ‌ا لإع م‌وهذ‌اتذاام‌ق لآذلآ ‌يـ ‌على‌ع  ق‌‌‌ويس ى‌ا لاتذاامر‌اتـ ذلعن‌

 
‌‌د.ط‌ر‌دات‌اتج ماة‌اتج ي  ‌تلن ر‌ر‌‌مـ تلآةردتاسة‌‌رات سذ ل ‌ف ‌اتذا ق ‌الإتهذرولآ أس مة‌أه  ‌ب ت:‌ه  ية‌ر‌ 1

‌.‌99ر‌ص‌‌ ‌2005اتجاائرر
ج ماة‌اتجاائرر‌‌‌‌ات ـذتر لية‌‌م جسذيررتس تة‌‌اتجاائر رف ‌اتذ ري ‌‌وه  ية‌ات سذ ل عـ ‌ات ي ‌‌اتي قذترجرعذد‌ر‌‌‌ 2

‌.‌19ص‌‌‌ر2002/2003اتجاائرر‌
‌.‌207ص‌‌اتس بقرات رج ‌‌ص ييرلآ يث‌م   ‌أه  ‌ر‌‌ 3



43 
 

ك  ‌يلذام‌ات  ن ‌ا لإع م‌خ ل‌مرهلة‌ نعيه‌‌ .ات  ن ‌إ ي‌ق ث‌إبرام‌اتاـ ‌الإتهذرولآ 
اتاـ ر‌و‌يذض ن‌الإدلاء‌اج ي ‌ات الذم ت‌اتذ ‌يجب‌على‌ات سذ ل ‌مارفذ  ‌أثن ء‌اتذنعيه‌‌
و‌يس ى‌الاتذاام‌ا لإع م‌ات هق‌على‌اتذا ق ر‌ف ها‌الاتذاام‌يذجب‌على‌ات  ن ‌اا ‌إبرام‌‌

اتخ صة‌ا سذا  ل‌اتسلاة‌أو‌اتخ مة‌و ها‌‌اتاـ ‌وعن ‌ نعيه ‌ ـ يم‌ات الذم ت‌اتضروتية‌و‌
  هير ‌من‌ات خ طر‌ات ص ه ة‌ت ها‌الاسذا  ل‌و‌الاهذي ط ت‌اتذاجب‌ا خ  ه ‌تذجن   ‌

‌ .1هذى‌يذ  ن‌ات سذ ل ‌من‌اسذا  ل‌ات  ي ‌والالآذع ه‌اا‌ا  ث‌سليم‌و‌عمن

 ثانيا: شروط الالتزام بالإعلام الإلكتروني. 

م ن‌هصر‌ات روط‌اتخ صة‌ا لاتذاام‌ا لإع م‌ف ‌إط ت‌اتذا ق ‌اتهذرولآي "‌ا رطين‌
ف ‌ب ‌اي‌ي ذي‌‌‌الاتهذرولآ ريذالق‌ا ت ائن‌بهت ‌الاتذاام‌وهذ‌ات سذ ل ‌ف ‌اتاـ ‌‌أه ه  

واتت لآ ‌‌اتاـ رج ه "‌ا ت الذم ت‌اتخ صة‌ا تاـ ‌واتذ ‌ هذي‌وروتية‌تذهَّذي‌تو ن ‌بهت ‌
‌م ذر ريذالق‌ا ت  ين‌بهت ‌الاتذاام‌واته ‌يسذلام‌اي‌ي ذي‌ات  ينر‌وهذ‌ب ت  "‌م ن ‌

 ع ت  "‌ا ت الذم ت‌اتذ ‌  م‌ات ائن‌و فثر‌ف ‌ق ذتا‌ا تاـ 

 : جهل الدائن بالمعلومات التي تؤثر في رضاه بالعقد:1

ب ت  "‌م ‌ي ذي‌هن ك‌ع م‌ ه فف‌ف ‌ات راكا‌اتاـ ية‌و ت ‌في  ‌يذالق‌ا ت الذم ت‌
اتذاجب‌ ذافره ‌ف ‌اتاـ ‌الاتهذرولآ ر‌ف ‌ ظ ر‌ام م‌ات سذ ل ر‌  صث‌ع مر‌سذى‌صذت ‌‌
تل نذج‌ات راد‌بياا‌ع ر‌ات ذق ‌الاتهذرولآ ‌ومن‌ثم‌ي ذ ج‌من‌اتير ‌اته ‌طرح‌ات نذذج‌‌

‌.ذي‌تو  ‌بهت ‌اتاـ اتى‌مالذم ت‌  فية‌تي 

ات نذذج‌وطريـة‌اسذا  تا‌‌ام ‌تذ‌  ي‌ات سذ ل ‌م ني "‌م ذرف "‌فال ا‌معذرض‌بهت ‌
وبهت ‌قضت‌م   ة‌اتنـض‌اتعرلآسية‌ف ‌قرات‌ت  .‌"‌ا ي‌ات  ئ ‌ات نذج‌تل نذج ت‌اتذ ‌‌

 
تلي  عةر‌‌‌ر‌ب ج ت1إث  ت‌اتذا ق ‌الإتهذرولآ ‌ع ر‌الالآذرلآت‌)دتاسة‌مـ تلآة(ر‌ط‌‌ات مي ط ر  مر‌م   ‌سلي  ي‌ر‌‌ 1

‌.‌54ص‌‌ر2009اتجاائرر



44 
 

   ث‌اس  "‌خ ص "‌ب  ‌لا‌ي ذي‌ملام "‌ا ي‌يرفق‌طريـة‌الاسذا  ل‌ف ‌مذاج ة‌شخ ‌‌
‌.‌‌‌1"ات  ذر ‌اته ‌يجب‌عليا‌ا  م‌صعذا‌ات  نية‌اي‌يار ‌جي ا"‌صيعة‌هها‌الاسذا  ل

ويذضي‌ج ث‌ات ائن‌ا ت الذم ت‌اتاـ ية‌ف ‌اتج ث‌ات سذن ‌اتى‌اسذ  تة‌علم‌
وعليا‌فع ‌ه تة‌عل ا‌بذل ‌ات الذم ت‌ينذع ‌‌ر‌ات ذا ق ‌ا ت الذم ت‌ات زمة‌لإبرام‌اتاـ 

والاسذ  تة‌ات ـصذد‌ب  ‌هن ‌ه ‌اتذ ‌‌‌ر‌اتذاام‌ات  ين‌ ج ها‌اإب با‌ا تث‌ ل ‌ات الذم ت
اي‌يالم‌ا  فة‌ات ي لآ ت‌ات ذالـة‌‌ر‌بير‌ات  ذر ‌ا تي  ‌ر‌يسذ يث‌ما  ‌على‌ات ذا ق 

‌‌ر‌‌ا ت  ء‌م ث‌اتاـ ‌وب ت  "‌م ‌ي ذي‌ ت ‌ف ‌اتاـذد‌اتذ ‌ي ذي‌م ل  ‌اعي ء‌ش ء
‌‌ر‌ف ت ائن‌يسذ يث‌عليا‌اي‌يالم‌ا وص  ‌ات  ء‌م ث‌اتاـ ‌وهذ‌ف ‌هي ز ‌اتير ‌الاخر‌

ر‌م  ‌يلـ ‌على‌ (Internet)ت‌ات وتيةو ت ‌م ‌يذ ـق‌ف ‌اتذا ق ‌ع ر‌ش  ة‌ات الذم 
‌.ع  ق‌ات  ين‌اتذاام "‌ا لإفض ء‌ا ث‌ات الذم ت‌ات ذالـة‌ا تاـ ‌عن ‌ابراما

ومن‌ ت ‌ هب‌اتـض ء‌اتعرلآس ‌اتى‌تفض‌الاتذاام‌ا لإفض ء‌ا ت الذم ت‌تل ذا ق ‌‌
الاخر‌عن ‌اتذا ق ‌ماا‌اس ب‌س ذتة‌عل ا‌ا ت الذم ت‌ات يلذبة‌أو‌الآا‌تم‌ هن‌هن ك‌‌

‌.‌2ف ‌س يث‌عل ا‌ب  ‌صاذبة

 .علم المدين بالمعلومات العقدية :2

لا‌ي ع ‌علم‌ات  ين‌ا ت الذم ت‌تذجذد‌الاتذاام‌ا لإفص ح‌عن‌ات الذم ت‌و‌الآ  ‌‌
يجب‌اي‌يـذري‌هها‌اتالم‌ا ـيـة‌جذهرية‌مفداه ‌م ‌اوو ن  ‌س اـ "‌من‌اي‌ هذي‌هه ‌‌

م  ‌‌‌تو ء‌ات ائن‌ا تاـ ‌تو ء"‌مسذنيرا"ات الذم ت‌اتذ ‌يجب‌الافص ح‌عن  ‌ فثر‌ف ‌

 
‌‌802صر‌1986ات ا ت ر‌الاس ن تيةر‌د.طر‌من   ‌اتاـ ره  ية‌ات سذ ل ‌اثن ء‌ هذين‌‌‌ع رايرتسي ‌م   ‌اتسي ‌ر‌ا‌ 1

ر‌‌2005ع  ير‌‌واتذذزي ردات‌اتتـ فة‌تلن ر‌‌ر‌1ر‌طالإتهذرولآيةاه  م‌عـذد‌اتذج ت ‌‌مريها‌بر‌إلآـ "‌عن‌لآض ل‌اس  عيث‌
‌.‌134ص

مـ تلآا‌بين‌دوتة‌الام تات‌اتاربية‌‌دتاسة)واتصن ع ‌ب ‌الله‌هسين‌عل ‌م  ذدر‌ه  ية‌ات سذ ل ‌من‌اتع ‌اتذج ت ‌ر‌‌ 2
‌‌124صر‌2002ر‌دات‌اتن ضة‌اتاربيةر‌اتـ هر ر1ط‌‌(رات ذ   ‌وات ول‌الاجن ية



45 
 

يذق ‌على‌ع  ق‌ات  ين‌واجب‌اتذ ر ‌والاسذا م‌ع  ‌ي م‌اتير ‌ات ائن‌ومن‌ثم‌اع ما‌
بذل ‌ات الذم ت‌وتها‌يجب‌اي‌ي ذي‌ات  ين‌ع ت  "‌بذل ‌ات الذم ت‌واه يذ  ‌ا تنس ة‌‌

ويذض ن‌هها‌ات رط‌الامذن ه‌عن‌اتهذ  ي‌تل ـيـة‌عن‌ات سذ ل ‌فيـ ‌الاتذاام‌‌ر‌تل ائن
ا لإع م‌وع م‌اتهذ  ي‌على‌ع  ق‌ات  ئ ‌ات  ن ‌تلير ‌الاخر‌ته ‌ي ذي‌على‌بينا‌من‌

م ث‌اتذا ق ‌هيث‌اي‌هن ك‌ااض‌اتسل ‌  ذ ج‌اتى‌خ ر ‌فنية‌ت ارفة‌م هيذ  ‌او‌ق ‌ي رذي‌‌
اتاـ ية‌بين‌ات  نيين‌وات سذ لهين‌م  ‌ي رت‌ات   ‌من‌وتاء‌‌‌‌هن ك‌ع م‌ ا دل‌ف ‌ات راكا

 .1هها‌الاتذاام‌ا لإع م‌

اي‌علم‌ات  ين‌ا لاتذاام‌ا لإع م‌ا ت الذم ت‌اتخ صة‌ا تاـ ‌ات راد‌ابراما‌علم‌‌
ف ‌ه تة‌ ذلآا‌م ني "‌وم ذرف "ر‌ف تل  ‌قرتلآ ‌اي‌الاتذاام‌ا لإع م‌ينـض ‌ف ‌‌ر‌معذرض

ه تة‌ ذيٍ‌ات ائن‌ات سذ ل ‌م ني ‌وم ذرف ‌ومن‌ثم‌ف ي‌عل ا‌ا ت الذم ت‌ي ذي‌معذرو "‌
اقذراو "‌ق ب "‌لإث  ت‌اتا س‌ف ي‌الامر‌ ا ا‌يـ ل‌ا تنس ة‌تل ائن‌ف ذ‌اي‌  ي‌م ذرف "ر‌

ي ذي‌معروو "‌اي‌ي ذي‌ع ت  "‌ا ث‌ات الذم ت‌‌ر‌ذد‌الاتهذرولآيةوهذ‌اتع تب‌ف ‌اتاـ
وات ي لآ ت‌اتخ صة‌ا تاـ ‌واه يذ  ‌ا تنس ة‌ترو ء‌ات ائنر‌واي‌  ي‌هها‌الافذراض‌ق بث‌‌

ث  ت‌على‌ات ائن‌ات سذ ل ‌لاي‌ات  ن ‌ات  ذر ‌‌لإث  ت‌اتا س‌الا‌الآا‌يس ث‌م  ة‌الا
ي ذي‌م يي "‌ا ت الذم ت‌اتذ ‌ هذي‌وروتية‌تلالم‌ب  ‌من‌ج لآب‌ات سذ ل ر‌و ت ‌اس ب‌
اتخ ر ‌اتذ ‌اكذس   ‌ف ‌مي اي‌ع لا‌ومارفة‌م ‌يربب‌اا‌ات سذ ل ر‌ف ي‌ع م‌ايض ح‌ ل ‌‌

ا لاتذاام‌ا لإع م‌واي‌  ي‌‌‌ات الذم ت‌من‌ج لآب‌ات  ذر ‌ات  ن ‌ي ذي‌إخ لا"‌من‌ج لآب
‌.ات  ين‌يسذيي ‌اي‌يت ت‌اتا س‌ا  فة‌طرت‌الاث  ت‌

وتـ ‌اك ت‌م   ة‌اتنـض‌اتعرلآسية‌على‌هه ‌اتـرينة‌ا تنس ة‌تل  ن ‌ات  ذر ‌سذاء‌‌
ك ي‌ا ئا "‌او‌م ذري "‌دائن "‌او‌م ين "‌اـذت  ‌"‌الآا‌يـ ‌على‌ع  ق‌ات ائن‌ا لاتذاام‌‌
‌‌أه ا لإفض ء‌عبء‌اث  ت‌علم‌اتير ‌الاخر‌ا ت ي لآ ت‌ات زمةر‌فصعة‌الاهذرا ‌ف ‌

 
‌.‌26ص‌‌ر‌2000اتـ هر ر‌اتاربيةرر‌دات‌اتن ضة‌1ط‌‌اتاـذدرالاتذاام‌ا لإفص ح‌ف ‌‌اتس مرساي ‌سا ‌ع  ‌ر‌‌‌ 1



46 
 

ات ذا ق ‌من‌اهم‌اتعرائض‌اتذ ‌يسذع د‌من  ‌علم‌ات  ين‌ا ت الذم ت‌اتذ ‌يذيلب‌ هذين‌
‌."1تو ء‌مسذنير‌تلير ‌الاخر‌ف ‌اتاـ ‌

 :  الفرع الثاني: نطاق الالتزام بالإعلام الالكتروني
سذ  ك‌من‌‌يا ‌اتذاام‌ات ذ خث‌ا لإع م‌ات سذ ل ‌عن‌ات نذذج ت‌اتذ ‌يارو  ‌ت 

 .ر‌هيث‌ي تث‌هها‌الأخير‌إو فة‌ج ي  ‌ف ‌مج ل‌ه  ية‌ات سذ ل ‌أهم‌اتذ ابير‌ات   ئية
يلق‌الاهذ  م‌واتذنظيم‌إلا‌ف ‌وقت‌قريب‌‌وب تربم‌من‌ه اثة‌لآ ذء‌هها‌الاتذاام‌ا عذ  ت ‌تم‌

ج ار‌إلا‌ألآا‌سرع ي‌م ‌ساى‌  ‌من‌اتعـا‌واتـض ء‌واتذ ري ‌في  ‌اا ‌إتى‌ يذير‌
‌ .قذاع  

فنج ‌‌‌ر‌2تهن‌ي  و‌أي‌هها‌اتذيذت‌ص ه ا‌اخذ  ‌ف ‌ات  ي‌اتا قة‌الاسذ  كية‌
يذج  ا ي‌بين‌‌ر‌أي‌  ‌من‌مصيل  ‌ات ذ خث‌وات سذ ل ‌بير‌مسذـرين‌ومذ ر ين

م  ‌يجالن ‌لآذس ءل‌عن‌لآي ت‌هها‌الاتذاام‌من‌هيث‌‌ر‌ ي تات‌اتذذسا ‌واتذضييق
واتذ فق‌ات  ئث‌‌‌ر‌الأشخ ص)أولا(‌   ‌أي‌ ا د‌و نذه‌ات نذذج ت‌ات ارووة‌ت سذ  ك‌

واتسري ‌وات سذ ر‌ت  ‌لاسي  ‌ف ‌ظث‌الالآعذ ح‌على‌الأسذات‌وإتع ء‌ ث‌ات  ود‌اتجعرافية‌‌
بين‌ات ول‌جاث‌من‌اتصاب‌إم  لآية‌ ايين‌ات نذذج ت‌اتخ واة‌تلـ لآذي‌ه  ية‌ات سذ ل ‌‌

‌(.وق  ‌اتع ‌الامر‌اته ‌يتير‌ات ير ‌هذل‌ات نذذج ت‌ات انية‌ا ذوذه‌هها‌الاتذاام)ث لآي 

‌.أولا: نطاق الالتزام بالإعلام من حيث الأشخاص

 
‌.‌35ر‌صلآعسا رج ‌ات‌‌اتس مرساي ‌سا ‌ع  ‌ر‌‌‌ 1
‌‌تس تة‌اتع راتذاام‌ات ذ خث‌اض  ي‌س مة‌ات سذ ل ‌ف ‌وذء‌ق لآذي‌ه  ية‌ات سذ ل ‌وق  ‌‌لآذالرشا  لآ ‌هنين‌ر‌‌‌ 2

تنيث‌ش  د ‌ات  جسذير‌ف ‌اتالذم‌اتـ لآذلآية‌فره‌مسفوتية‌م نيةر‌ لية‌ات ـذت‌واتالذم‌اتسي سيةر‌ج ماة‌مذتذد‌ما ر ر‌‌
‌.‌‌12ر‌ص2012 يا ‌وزور‌



47 
 

 ه رن‌فر ‌‌‌ا تعرةري ذس ‌   ي ‌لآي ت‌الاتذاام‌ا لإع م‌من‌هيث‌الأشخ ص‌أه ية‌
مارفة‌ات  ين‌اار‌سذاءا‌  ي‌ات ذا قر ‌ ا را‌أو‌أشرخ ص‌عخرروي‌يذذسريذي‌اتا قرة‌‌

‌.الاسذ  كيةر‌ومن‌ث ة‌   ي ‌ات سفول‌ف ‌ه تة‌الإخ ل‌اا

‌: المدين بالالتزام)المتدخل( :1

ات نذج‌‌‌ات  ذر ر‌‌ات  ن ر‌مذا د راسذا ث‌اتعـا‌ف ‌ اريعا‌تل ذ خث‌مصيل  ت‌
وماي ت‌اتربي‌  ت ‌‌‌  ت رات اود...ر‌ماذ  ا‌ف ‌ ت ‌على‌ما يير‌مخذلعة‌  اي ت‌الاهذرا ‌

‌.وماي ت‌اتـذ ‌  ت ‌ث تتة‌ث لآيةر

‌:‌معيار الاحتراف أ:

بين‌اتا ث‌ات  لآ ‌واتا ث‌‌‌‌تلذ ييار‌اتذج ت ‌ياذ  ‌ماي ت‌الاهذرا ‌ف ‌اتـ لآذي‌
اتذج ت ‌ويان ‌أي‌ي رس‌ات خ ‌لآ  طا‌اصذت ‌مسذ ر ‌ومنذظ ة‌تلـي م‌اا ث‌ماينر‌‌

تهن‌‌‌ر‌وهذ‌ف ‌اتذقت‌ ا ا‌شرط ‌لاكذس ب‌صعة‌اتذ جرر‌1واتاي ‌منا‌الاسذرزاتاـص ‌
فـ ‌لا‌ياذ ر‌ات خ ‌  جرا‌ا ت ع ذم‌‌ر‌‌الأمر‌تيس‌ هت ‌ف ‌لآي ت‌ق لآذي‌ه  ية‌ات سذ ل 

واهم‌اتذا تيف‌ات ـ مة‌ف ‌ .تهنا‌ياذ ر‌م ن ‌)مذ خث(‌ف ‌مذاج ة‌ات سذ ل ‌‌ر‌اتذج ت ‌
‌‌واته ر‌وع مهها‌ات  ي‌لآه ر‌م ‌يل :‌"ات  ن ‌هذ‌ ث‌شخ ‌ط يا ‌أو‌مانذ ‌خ ص‌

يظ ر‌ف ‌اتاـ ‌   ن ‌م ذر ر‌ف ذ‌ات خ ‌اته ‌يا ث‌من‌ه ج ت‌لآ  طا‌ات  ن ر‌‌
م  لآ ‌أو‌م  ‌ ج تي ‌قص ‌‌‌وي ذل ‌ر‌صن ع سذاء‌  ي‌هها‌اتن  ط‌ ج ت ‌أو‌زتاع ‌أو‌

‌.2ي ذر ‌اض ئ ‌اـص ‌إع د ‌بيا  "‌أور‌لآ  طام  تسة‌

 معيار الربح:  ب:

 
رات ات‌اتال ية‌ات وتية‌تلن ر‌واتذذزي ‌ودات‌اتتـ فة‌تلن ر‌‌‌‌1ايا‌اتا يل ‌ر‌اتذجيا‌ف ‌شرح‌اتـ لآذي‌اتذج ت ‌ر‌ط‌ر‌ع‌‌ 1

‌.51رص‌‌2000واتذذزي ‌ر‌الأتدي‌ر‌
‌.29رص‌‌‌2008د.ط‌ر‌ات ات‌اتج ماية‌ر‌مصر‌ر‌‌الاتهذرولآ ر‌أمن‌ات سذ ل ‌‌إبراهيمرخ ت ‌م  وح‌ر‌‌‌ 2



48 
 

ر‌‌اتذ جرياذل‌على‌ماي ت‌اتربي‌ تيرا‌ف ‌اتـ لآذي‌اتذج ت ‌من‌أجث‌   ي ‌مع ذم‌
تذجذد‌ه لات‌لا‌ي ذي‌‌‌لآظرار‌ث لآذ ‌ف ‌ق لآذي‌ه  ية‌ات سذ ل ‌فإي‌تل اي ت‌دوت‌‌تهن

‌.ات   ‌من  ‌اتربي‌   ‌هذ‌ات  ل‌ا تنس ة‌تلذا ولآي ت‌اتذ ‌ ـ م‌سلا ‌أو‌خ م ت‌مج لآ 

الأمر‌اته ‌جاث‌تجنة‌ نـيي‌ق لآذي‌الاسذ  ك‌اعرلآس ‌لا‌  خه‌اا‌ف ‌   ي ‌مع ذم‌‌
ات ذ خثر‌ف ص  ت‌ اذ ر‌ ث‌من‌يااول‌لآ  ط‌م ن ‌ياذ ر‌م ني ر‌و ت ‌لاي‌اتيرت‌اتذ ‌

‌.1يسذخ م  ‌هها‌الأخير‌لا‌ خذلف‌عن‌ ل ‌اتذ ‌ سذخ م  ‌ات ر  ت‌الأجن ية‌

‌:معيار القوة ج:

عر ‌ج لآب‌من‌اتعـا‌ات ذ خث‌اعذ  دا‌على‌عنصر‌اتـذ ‌من‌اتن هية‌الاقذص دية‌‌
وات ارفية‌   ‌يل :‌" ت ‌ات خ ‌اته ‌يذ ذ ‌اان صر‌من‌الأفضلية‌أو‌اتذعذت‌وه ‌

وات ـ ت ‌‌وخ م تري ذي‌على‌دتاية‌  مة‌م  ‌يـ ما‌من‌منذج ت‌‌اتذـنيةر‌ا يثات ـ ت ‌
‌.‌2"‌ الاقذص دية‌واتـ لآذلآية‌ا تذعذت‌على‌ات سذ ل ‌

من‌ق لآذي‌ه  ية‌ات سذ ل ‌‌‌03/07ات ذ خث‌ف ‌ات  د ‌‌عرف المشرع الجزائري 
وق  ‌اتع ‌   ‌يل :‌"ات ذ خث‌ ث‌شخ ‌ط يا ‌أو‌مانذ ‌يذ خث‌ف ‌ع لية‌عرض‌

‌.‌3ات نذذج ت‌ت سذ  ك‌"‌

 
فره‌اتاـذد‌‌‌رات  جسذير‌تنيث‌ش  د ‌‌تس تة‌ت سذ ل ‌ف ‌اتذ ري ‌اتجاائر ر‌ر‌عـ ‌ات ي ‌وه  ية‌ااتي قذت‌جرعذد‌ر‌‌ 1

‌.‌29ر‌ص‌2001-2002.بن‌ع نذير‌ج ماة‌اتجاائر‌ر‌ات ـذتر لية‌‌وات سفوتيةر
‌.14ص‌‌اتس بقرات رج ‌‌لآذالرشا  ي‌هنين‌ر‌‌‌ 2
‌.‌53ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌ايا‌اتا يل ع‌‌-ر‌ 3



49 
 

‌‌2003يذلآيذ‌‌19ات فتخ‌ف ‌‌03-‌03من‌اتـ لآذي‌تقم‌‌03/02وعرفذا‌أيض ‌ات  د ‌
:‌"كث‌شخ ‌ط يا ‌أو‌مانذ ‌م   ‌‌"ات فسسة"‌ا لآا‌اسمر‌ميلـ ‌عليا‌1ا ت ن فسة‌‌ات ذالق

‌واتخ م ت".‌اتذذزي ر‌الإلآذ ج‌‌لآ  ط تر‌دائ ةي  تس‌اصعة‌‌رك لآت‌صعذا

‌: الدائن بالالتزام )المستهلك( :2

اي‌إتـ ء‌الاتذاام‌ا لإع م‌على‌ع  ق‌ات ذ خث‌تيس‌لافذراض‌اتالم‌فيا‌ف سب‌وتهن‌‌
لاقذرالآا‌اج ث‌ات سذ ل ‌ات ائن‌ب ها‌الاتذاامر‌وهذ‌اتذو ‌اته ‌ع س‌ه تة‌الاخذ ل‌‌

بير‌ألآا‌لا‌مج ل‌لإع  ل‌هها‌‌ .اتع دح‌ف ‌مسذذى‌ات ارفةر‌وقص ‌اتـض ء‌ما تجذا
ر‌اا  ت ‌2الاتذاام‌إ ا‌  ي‌ات سذ ل ‌على‌علم‌ا ت الذم ت‌أو‌  ي‌اإم  لآا‌أي‌يسذالم‌عنا‌

إع  تا‌إلا‌إ ا‌  ي‌اتج ث‌م روع ر‌ف ذى‌ي ذي‌اتج ث‌م روه‌ومذى‌ي ذي‌أخرى‌لا‌ي  ن‌
‌بير‌ ت ؟.

‌ي ذي‌ج ث‌ات سذ ل ‌تل الذم ت‌ج  ‌م روع ‌عن ‌ ذافر‌اتعروين‌اتذ تيين:‌

‌_إ ا‌  ي‌يسذ يث‌على‌ات سذ ل ‌الاط ه‌على‌ات الذم ت.‌ 

 ._إ ا‌  ي‌ت ى‌ات سذ ل ‌ثـة‌م روعة‌ف ‌ات ذ خث 

إ ا‌  لآت‌ات ارفة‌معذروة‌ت ى‌ات  ين‌ات ذ خث‌فإلآا‌يعذرض‌ع م‌ ذافره ‌ت ى‌ات ائن‌‌
ا رط‌أي‌ي ذي‌اتج ث‌م رتا‌اصذت ‌شرعيةر‌إم ‌إ ا‌  ي‌اتج ث‌لآذيجة‌تخعة‌‌‌ات سذ ل ر

و ت ‌وفق‌ت  ‌أك  ا‌م   ة‌‌‌إه  تارفإلآا‌يذ  ث‌مسفوتية‌خعذا‌أو‌‌‌إه  لرت ى‌ات ائن‌أو‌
‌.اتنـض‌اتعرلآسية

 
جري  ‌‌ومذ مرما ل‌‌‌ا ت ن فسةرات ذالق‌‌2003يذتيذ‌سنة‌‌19ف ‌‌ات فتخ‌03ر‌‌‌03تقم‌من‌الامر‌‌‌3‌/2ر‌ات  د ‌‌ 1

‌.‌2003يذتيذ‌تسنة‌‌20اتص دت ‌ف ‌‌ر43اتا د‌‌‌تس يةر

‌.‌86 ه ية‌ه مقر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌ر‌‌ 2



50 
 

 .الالتزام بالإعلام من حيث الموضوعنطاق ثانيا: 

وم  ‌لا‌ش ‌فيا‌أي‌ات نذذج‌ف ‌ق لآذي‌ه  ية‌ات سذ ل ‌وق  ‌اتع ‌ق ‌ي ذي‌م دي ‌
‌(.‌2(ر‌وق ‌ي ذي‌مانذي ‌ف ‌ش ث‌خ م ت‌)1ف ‌ش ث‌سل ‌)

‌: السلع :1

 ار ‌اتسلاة‌أيض ‌ا لآ  ‌"منـذل‌م د ‌ق بث‌تلذا مث‌فيا‌ ج تي ‌ا ت ي ‌أو‌ات راءر‌‌
 ل ‌ات ـ مة‌تل سذ ل ‌أ ‌ف ‌عخر‌مراهث‌ات وت ‌‌‌ات ـصذد اتسل ‌وف ‌هها‌ات ج ل‌ هذي‌

‌.‌2ه ج  ا"‌تذل يةر‌تلإلآس يو ار ‌اتسلاة‌أيض ‌ا لآ  :‌"كث‌م ‌ي  ن‌ ـ ي ا‌ر‌1الاقذص دية"‌

مصيلي‌‌58-75تم‌يه ر‌ات  ره‌ف ‌اتـ لآذي‌ات  لآ ر‌اتص دت‌ا ـذضى‌الأمر‌تقم‌
وي  ث‌‌ر‌138ف ‌لآ ‌ات  د ‌ر‌3سذاءا‌  لآت‌سلاة‌أو‌خ مة‌وإلآ  ‌  ر‌ات  ء‌ات نذذج

 ...مع ذم‌ات  ء‌اتاـ ت‌وات نـذل‌واتذ ‌لآصت‌على‌م ‌يل :‌»كث‌من‌يذذتى‌هراسة‌ش ء‌
‌1384/01ي  ثا‌ ت ‌ات  ء«ر‌اسذ  ت‌من‌لآ ‌ات  د ‌ياذ ر‌مسفولا‌عن‌اتضرت‌اته ‌

من‌اتـ لآذي‌ات  لآ ‌اتعرلآس ر‌وتـ ‌ج ء‌تعظ‌ات  ء‌ع م ‌فلم‌يعرت‌بين‌الأشي ء‌اتخير ‌
‌.4وت ين ‌الأشي ء‌اتذ ‌  ر   ‌ي ‌الإلآس ي‌واتذ ‌لا‌  ر    وبير‌اتخير 

مذقف‌ات  ره‌من‌‌‌ر‌ عير10-05تهن‌بذا يث‌اتـ لآذي‌ات  لآ ‌ا ـذضى‌الأمر‌تقم‌
   ‌يل :‌‌‌02م رت‌/‌140هيث‌عر ‌ات نذذج‌ف ‌ات  د ‌‌ومض ذلآ رفهر ‌ات نذذج‌تعظ ‌

"ياذ ر‌منذذج ‌ ث‌منـذل‌وتذ‌  ي‌مذص ‌ااـ ت‌لاسي  ‌ات نذذج‌اتاتاع ‌وات نذذج‌‌

 
ف ‌‌تنيث‌ش  د ‌ات  جسذير‌‌تس تة‌ي‌ه  ية‌ات سذ ل ‌وق  ‌اتع ‌ رات ‌ش تي‌ويا ر‌ه  ية‌ات سذ ل ‌ف ‌ظث‌ق لآذ‌ر‌ت‌ 1

‌.‌23ص‌‌.2012ر‌فره‌ات سفوتية‌ات  نيةر‌ لية‌ات ـذت‌ج ماة‌مذتذد‌ما ر ر‌ يا ‌وزور‌اتـ لآذي‌
‌.‌155ص‌‌اتس بقرات رج ‌‌ات سنر‌طرح‌ات  ذت‌عل ‌ر‌‌ 2
‌123رص‌‌‌2005ات ق(ر‌د.ط‌ر‌د.د.ي‌ر‌اتجاائرر‌‌‌لآظرية)اتـ لآذلآية‌تلالذم‌‌زواو ر‌ات  خثه   ‌فري  ‌ر‌‌‌ 3
ر‌‌1ه‌ر‌ات   ل‌اتذج تيةر‌مجلة‌اتراش ية‌‌م   ‌بذدات ر‌مسفوتية‌ات  ذرفين‌عن‌الأبراض‌اتذ ‌ صيب‌اتاب ئن‌داخثر‌‌ 4
‌.100-‌99ص‌‌ر‌ص‌‌2008اتجاائرر‌اتج ما ‌مصيعى‌اسي  ذت ر‌ماس رر‌‌ن ذتات‌ات ر ا‌م



51 
 

ات يذالآ ت‌واتصن عة‌اتعهائية‌واتصي ‌ات ر ر‌وات  ر ‌واتي قة‌‌‌و ربيةاتصن ع ‌
تم‌ي ت‌ات  ره‌اتجاائر ‌على‌  ر‌ألآذاه‌اتسل ‌ف ‌ق لآذي‌ه  ية‌ر‌هيث‌"1اته رب ئية‌

م رت‌من‌اتـ لآذي‌‌140ات سذ ل ‌وق  ‌اتع ر‌إلا‌ألآا‌  ر‌ااض  ‌ف ‌لآ ‌ات  د ‌
ر‌وهسن‌فاث‌ات  رهر‌لأي‌ ت ‌لا‌يسذـيم‌م ‌اتذيذت‌اتسليمر‌وظ ذت‌سل ‌مذا د ‌‌2ات  لآ 

‌ومذنذعة‌بين‌اتعذر ‌والأخرى.‌

 .الخدمات :2

ف تخ مة‌ه ‌مج ذه‌اتن  ط ت‌ات ـ مة‌تج  ذت‌ات سذ لهينر‌أو‌ ل ‌اتذ ‌ هذي‌
م  ‌تيلب‌هفلاء‌ات سذ لهين‌ا سذتن ء‌ سليم‌اتسل ر‌هذى‌وتذ‌  ي‌هها‌اتذسليم‌  اا ‌أو‌‌
م ع  ‌تلخ مة‌ ا   ر‌لأي‌مع ذم‌اتسلاة‌لا‌يا ‌من‌اتخ م ت‌ف ‌ق لآذي‌ه  ية‌ات سذ ل ‌‌

ر‌من‌الاتذاام ت‌اتذ ‌ ـ ‌على‌ات  ئ ر‌وق ‌أخرجا‌ات  ره‌من‌‌بث‌يذالق‌ااـ ‌ات ي ‌وياذ 
مع ذم‌اتخ مة‌وأاـى‌عليا‌اتذاام ‌مسذـ ‌يـ ‌على‌ع  ق‌أه ‌ات ذا ق ين‌وهذ‌ات  ئ ‌ف ‌‌

‌.3عـ ‌ات ي ‌

 . المطلب الثاني: جزاء الاخلال بالإعلام الالكتروني 
يسذخ م  ‌ات  ذر ‌ف ‌ظث‌اتـ لآذي‌ات  لآ ‌وتامن‌طذيث‌اتذسيلة‌اتذهي  ‌اتذ ‌

ت ـ و  ‌ات  ئ ر‌وق ‌ازدادت‌ات  جة‌إتى‌هه ‌اتذسيلة‌باي د ‌هر ة‌اتذج ت ‌و نظيم‌ع ث‌
الأسذات‌وزي د ‌اترب ة‌ف ‌اتربي‌اتسري ‌)اتعره‌الأول(.‌بير‌ألآا‌م ‌ ن م ‌الإلآذ ج‌وا س ه‌‌

 ‌وع م‌‌لآي ت‌اتذجريم‌أث ذت‌اتذس ئث‌اتذـلي ية‌)قذاع ‌اتـ لآذي‌ات  لآ (‌عجاه ر‌وقصذته

 
 .‌125ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌زواو ه   ‌فري  ‌ر‌‌‌ 1
‌24ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌‌ رات ‌ش تي‌ويا تر‌‌ 2
 .‌101ر‌ات رج ‌اتس بقر‌ص‌‌م   ‌بذدات ر‌‌ 3



52 
 

ق ت   ‌على‌تده‌ات ذ خلين‌ات خ تعين‌م  ‌اسذ عى‌  خث‌ات  ره‌بذـرير‌جااءات‌جن ئية‌‌
‌)اتعره‌اتت لآ (.

 الجزاءات المدنية المترتبة عن الإخلال بالالتزام بالإعلام  الفرع الأول:
ي ذي‌اتاـ ‌ق ب ‌تلإاي لر‌إ ا‌طرأ‌على‌إتاد ‌اه ‌‌إي‌أول‌جااء‌هذ‌ق بلية‌اتاـ ‌تلإاي لر‌هيث‌

ات ذا ق ين‌عيب‌من‌عيذب‌الإتاد ر‌ ت ‌أي‌ع م‌ ـ يم‌بي لآ ت‌ومالذم ت‌ق ‌يذق ‌‌
ات سذ ل ‌ف ‌بلنر‌   ‌ألآا‌ق ‌ي ذي‌هها‌الإخ ل‌لآذيجة‌تذ تيس‌ص ت‌من‌أه ‌ات ذ خلين‌‌

‌ يعية‌ات عظ‌‌عن‌طريق‌ ذ  لآا‌أه ‌ات ي لآ ت‌اتضروتية‌  يعية‌الاسذا  ل‌أو

من‌اتـ لآذي‌ات  لآ ‌علم‌ات  ذر ‌‌352اشذرط‌ات  ره‌اتجاائر ‌ا ذجب‌ات  د ‌
ا ت  ي ‌عل  ‌  في ر‌ويذ ـق‌ ت ‌عن‌طريق‌اشذ  ل‌اتاـ ‌على‌بي ي‌ات  ي ‌وأوص فا‌

‌.الأس سيةر‌وق ‌قرت‌ات ي ي‌اتنس  ‌ جااء‌تلإخ ل‌اا

بير‌ألآار‌ووفـ ‌تلرأ ‌اتراجي‌لاسي  ‌ات صر ر‌فإلآا‌ي ع ‌تل  ذر ‌ات سذ ل ر‌ف ‌‌
هه ‌ات  تة‌أي‌يت ت‌ألآا‌تم‌يالم‌ا ت  ي ‌لا‌عن‌طريق‌اترنية‌ولا‌عن‌طريق‌اتذصف‌أو‌‌

الإقرات‌ف ‌اتاـ ‌ا لآا‌ع تم‌اار‌فيذـرت‌ات ي ي‌اتنس  ‌ت صل ذا‌تا م‌اتالم‌اته ف ‌ا ت  ي ‌
اتـض ء‌ف ‌ يذي ‌لآظرية‌عيذب‌اترو ر‌اعية‌   ين‌ات سذ ل ‌من‌‌هذى‌و ذس ‌اتعـا‌و‌

إاي ل‌اتاـ ر‌بير‌ألآا‌وتبم‌هها‌اتذذس ‌تم‌ي ـق‌اتع ئ  ‌ات رجذ ‌منا‌ جااء‌تلإخ ل‌‌
ت ها‌وج ت‌ات  جة‌إتى‌جااء‌عخر‌ياذض‌اتـصذت‌اته ‌ياذر ‌جذالآب‌‌ .ا لاتذاام‌ا لإع م

  ـيق‌ه  ية‌مذوذعية‌وفالية‌تل سذ ل ‌‌ات   ية‌ف ‌الإاي لر‌وف ‌هها‌اتص در‌ولأجث‌
فـ ‌أ عق‌اتعـا‌واتـض ء‌على‌قي م‌مسفوتية‌ات ذ خثر‌واعذ  ت ‌مخير ‌لإخع ئا‌ات الذم ت‌

وعلى‌هها‌اتن ذر‌فإي‌‌ .اتذ ‌  ي‌يجب‌عليا‌الإدلاء‌ب  ر‌م  ‌أت ق‌ورتا‌ا ت سذ ل ‌
ما تجة‌مس تة‌ اذيض‌ات سذ ل ‌ ـذض ‌اتذيرت‌إتى‌مس تذين‌اثنذينر‌أولاه  ‌ ذالق‌تـي م‌‌

 .ات سفوتية‌ات  لآية‌تل ذ خثر‌وث لآي   ‌اجذازيا‌اتج  ‌بين‌الإاي ل‌واتذاذيض



53 
 

‌.1تذ‌تم‌يـ ‌ف ‌بلن

 . الجزاء الجنائيالفرع الثاني:  
ات ذض ن‌‌1966يذلآيذ‌‌08ات فتخ‌ف ‌‌156-66من‌الأمر‌تقم‌‌429 ن ‌ات  د ‌

على‌م ‌يل :‌»يا قب‌ا ت  س‌من‌ش رين‌إتى‌ث ث‌سنذات‌وبعرامة‌من‌‌2ق لآذي‌اتاـذب ت‌
دج‌أو‌اإه ى‌ه  ين‌اتاـذبذين‌فـن‌ ث‌من‌يخ ه‌أو‌ي  ول‌أي‌‌‌20000إتى‌ 2000

‌:يخ ه‌ات ذا ق 

_‌سذاءا‌ف ‌اتي ياة‌أو‌ف ‌اتصع ت‌اتجذهرية‌أو‌ف ‌اتذر يبر‌أو‌ف ‌لآس ة‌
‌.ات ـذم ت‌ات زمة‌تهث‌هه ‌اتسل 

‌.ذاءا‌ف ‌لآذع  ‌أو‌ف ‌مص ته س_‌

‌_‌سذاءا‌ف ‌  ية‌الأشي ء‌ات سل ة‌أو‌ف ‌هذيذ  .‌

الأتب ح‌اتذ ‌هصث‌علي  ‌وف ‌ج ي ‌ات  لات‌فإي‌على‌مر هب‌ات خ تعة‌إع د ‌
‌ب وي‌هق"

‌.ي  ن‌اسذخ ص‌من‌لآ ‌ات  د ‌أع  ‌اتر نين‌ات  د ‌وات انذ ‌ت ه ‌اتجري ة

 أما عقوبة الاشهار الكاذب:

ت  س‌وهذ‌عـذبة‌أصلية‌وم  ا‌ف ‌هه ‌اتجري ة‌ ذراوح‌م ‌بين‌ش رين‌إتى‌ث ث‌_ 
‌سنذات.

 
‌.104ص‌‌لآعسار‌علي ي‌ع  ر‌ات رج ‌ر‌‌ 1
‌‌وات ذ مراته ‌يذض ن‌ق لآذي‌اتاـذب ت‌ات ا ل‌‌08‌/07‌/1966ات فتخ‌ف ‌‌ر156ر‌‌66من‌الأمر‌تقم‌‌429ر‌ات  د ‌‌ 2

‌.‌1966تسنة‌‌49ح.ت‌ه‌‌

‌



54 
 

و اذ ر‌ب وته ‌عـذبة‌أصلية‌ف ‌اتجني‌وات خ تع تر‌وفق‌م ‌ج ءت‌اا‌‌‌1_‌اتعرامة‌
إتى‌‌2000من‌ق لآذي‌اتاـذب تر‌و ـ ت‌ف ‌جري ة‌الإش  ت‌اته  ب‌م ‌بين‌‌5/2ات  د ‌

‌.دج 20000

من‌ق لآذي‌‌‌431اي‌ات  ره‌اتجاائر ‌فـ ‌لآ ‌على‌جري ة‌اتع ‌ا ذجب‌ات  د ‌
سنذات‌وبعرامة‌‌‌(05خ س‌)‌(‌إتى02   ‌يل :‌»يا قب‌ا ت  س‌من‌سنذين‌)‌2اتاـذب ت

‌.‌دج‌‌50000إتى‌ 10000من‌

‌

 

 

 

 
 

 

 
 ا ‌اتعرامة‌من‌أق م‌اتاـذب ت‌اتس ئ  ‌ف ‌ات رائ ‌اتـ ي ةر‌ويرج ‌أصل  ‌إتى‌لآظ م‌ات ية‌اته ‌  ي‌يخذلن‌فيا‌‌ر‌‌ 1

تنيث‌ش  د ‌ات  جسذير‌ف ‌‌‌تس تةـ تلآة‌م ‌اتـ لآذي‌اتعرلآس (ر‌م‌دتاسة)ات  ي ‌ر‌مسفوتية‌لآ دية‌م م .اتاـ ب‌تلذاذيض
‌.‌137ر‌ص‌‌‌.2012اتـ لآذير‌ خص ‌ق لآذي‌الأع  لر‌ لية‌ات ـذتر‌ج ماة‌مذتذد‌ما ر ر‌ يا ‌وزور‌

‌اتس بق.‌رج ات ‌ر156ر‌‌66من‌الأمر‌تقم‌‌431ر‌ات  د ‌‌ 2



55 
 

المبحث الثاني: الحق في العدول كوسيلة لحماية  
 المستهلك. 

اتا ول‌عن‌اتاـ ‌هق‌من‌ات ـذت‌اتذ ‌ ـرتت‌تل سذ ل ‌ف ‌اتا ي ‌من‌اتذ ريا ت‌‌
على‌م  أ‌اتـذ ‌ات لامة‌تلاـ ‌وخ ص‌ااـذد‌‌‌اسذتن ءوهذ‌‌مص ت اراتـ لآذلآية‌تذ ـيق‌

الاسذ  ك‌دوي‌بيره ر‌ويرج ‌اتس ب‌ف ‌ ـرير‌هها‌ات ق‌إتى‌أي‌ات سذ ل ‌هذ‌اتير ‌‌
ر‌‌اتاـ اتضايف‌ف ‌اتاـ ‌اته ‌يعذـر‌تلخ ر ‌وات ارفة‌مـ تلآة‌اخ ر ‌اتير ‌ابخر‌ف ‌

تج ت‌‌‌تهار‌تلاـ إتى‌ع م‌وجذد‌م ‌ي   ‌مص تي‌ات سذ ل ‌ف ‌اتنظرية‌اتا مة‌‌إو فة
‌اتـذالآين‌إتى‌ه  ية‌ات سذ ل ‌بذـرير‌هها‌ات ق

ويج ‌هق‌اتا ول‌مج تا‌ف ‌ات رهلة‌اتذ ‌ ل ‌إبرام‌اتاـ ر‌وعن ‌قي م‌ات سذ ل ‌‌
ا سذا  ل‌هـا‌ف ‌اتا ول‌عن‌اتاـ ‌ال‌يلذام‌ب ف ‌أية‌لآعـ ت‌م ‌ع ا‌م ‌يذصث‌بنعـ ت‌‌
إتج ه‌ات ض ئ ‌عن ‌إع د   ‌إتى‌ات  ئ ‌على‌أي‌ هذي‌ف ‌ه تذ  ‌اتذ ‌اسذل   ‌ب  ‌وقت‌

   ‌يلذام‌ات  ئ ‌‌‌جائي ر لع  ‌أو‌ه ك  ‌ه ك ‌ لي ‌أو‌‌ويس ل‌عن‌وبنعس‌اته يةراتذا ق ‌
‌.أيض ‌برد‌اتت ن‌إتى‌ات سذ ل ‌خ ل‌م  ‌زمنية‌ماينة

ات يلب‌الأولر‌ثم‌وذاان‌‌‌واث ت ‌ف مع ذم‌هق‌ات سذ ل ‌ف ‌اتا ول‌‌وعليا‌سنذن ول
‌اسذا  تا‌ف ‌ات يلب‌اتت لآ .

 

 

 

 

 



56 
 

 المطلب الأول: مفهوم حق المستهلك في العدول واثاره.
إي‌ات ق‌ف ‌اتا ول‌وسيلة‌ه  ئية‌من   ‌اتذ ري ‌تل سذ ل ‌اته ‌ق ‌يذسره‌وينجهب‌‌

اتا ولً‌‌أو‌‌‌وات ق‌ف ر‌واتذاام  ا‌ومذوذعالإبرام‌عـ ‌لا‌ي ذي‌ق ‌فهر‌ملي ‌ف ‌م هيذا‌
تخصة‌اترجذه‌عن‌اتاـ ‌هذ‌هق‌يسذيي ‌ات  ذر ‌خ تا‌أي‌ينـض‌إ ع قيذا‌م ‌ات  ئ ‌ف ‌

ر‌‌ س ى‌ا  لة‌اتذرو ‌أو‌اتذعهير‌واتذ ر‌بذنعيه م لة‌ماينة‌اا ‌إبرام‌اتاـ ‌تهن‌ق ث‌ات  ء‌
أث ت ‌‌‌إتىمع ذم‌هق‌ات سذ ل ‌ف ‌اتا ول‌)اتعره‌الأول(ر‌ثم‌‌إتىهيث‌سيذم‌اتذيرت‌

‌)اتعره‌اتت لآ (.

 الفرع الأول: مفهوم حق المستهلك في العدول.
‌لآج ه ر‌وات ذ موق  ‌اتع ‌ات ا ل‌‌1من‌ق لآذي‌ه  ية‌ات سذ ل ‌19ا ترجذه‌ات  د ‌
ات سذ ل ‌ف ‌اتذراج ‌عن‌اقذن ء‌منذذج‌م ‌دوي‌وجا‌‌"‌ا لآا‌هقاتا ول:ق ‌عرفت‌ات ق‌ف ‌

‌".‌..س ب

ك  ‌قيث‌ا  ي‌ اريف‌هها‌ات ق‌ا لآا:‌" ا ير‌عن‌إتاد ‌مخ تعة‌ت  ‌وق ‌الا ع ت‌عليا‌‌
‌عليا‌واعذ  ت ‌  ي‌تم‌ي ن".‌يرم ‌من‌وتائا‌أه ‌الأطرا ‌اترجذه‌في  ‌وق ‌الا ع ت‌

أيض ‌هذ‌"سلية‌أه ‌ات ذا ق ين‌ا لالآعراد‌بنـض‌اتاـ ‌واتذ لث‌منا‌دوي‌ ذقف‌ ت ‌‌‌
و سذخ م‌ع  ‌مصيل  ت‌تلذا ير‌عن‌هها‌اتخي ت‌من  ‌م لة‌‌ ..2على‌اتد ‌اتير ‌ألأخر"‌

اتن م‌ع د ‌اتنظر‌ف ‌اتاـذدر‌وفضث‌ااض‌اتعـ  ء‌اسذا  ل‌‌‌20اتذرو ‌واتذعهير‌وهق‌
اتاـذد‌تهذلآا‌ي  ث‌إتى‌ج لآب‌هق‌ات سذ ل ‌‌‌واتنظر‌ف هها‌الأخير‌إع د ‌وهق‌اتا ول‌

‌.ف ‌اترجذه‌عن‌اتاـ ‌ات ق‌ف ‌اسذ  ال‌اتسلاة‌

 
‌اتس بق.‌‌رج ات ‌ر03ر‌‌‌09من‌اتـ لآذي‌تقم‌‌19ر‌ات  د ‌‌ 1
ه‌‌‌واتـ لآذيرأثر‌خي ت‌ات سذ ل ‌ا ترجذه‌عن‌اتذا ق ‌على‌   ي ‌ت ظة‌إبرام‌اتاـ '‌'ر‌مجلة‌ات رياة‌‌يذسفر‌شذ  ‌ر‌‌‌ 2

‌.‌‌257ص‌اتجاائرر‌د.ت.ير‌‌ر43



57 
 

وتبم‌ ا د‌الأس  ء‌إلا‌ألآ  ‌  ل‌على‌مانى‌واه ‌ي  ن‌ف ‌هق‌ات سذ ل ‌ف ‌إع د ‌
ر‌‌اتاـ اتنظر‌ف ‌اتاـ ‌اته ‌أبرما‌واترجذه‌عنا‌خ ل‌م  ‌م  د ‌ خذلف‌ا خذ  ‌م ث‌

.‌فيذ تث‌جذهر‌هها‌ات ق‌‌1هذ‌   ين‌ات سذ ل ‌من‌اتذ لث‌من‌اتاـ ‌اإتادا ا‌ات نعرد ‌أو
ف ‌   ين‌ف ‌   ين‌ات سذ ل ‌خ ل‌ات   ‌ات   د ‌أي‌ين ى‌اتاـ ‌ويي تب‌ا سذرداد ‌م ‌

دف ‌مـ بث‌تد‌م ‌أخه‌دوي‌اتااميذا‌ب ف ‌ث ن‌ ذاذيض‌واته ‌يج ‌م رت ‌الأس س ‌ف ‌
‌.‌2وروت ‌ه  ية‌ات سذ ل ‌ا عذ  ت ‌اتير ‌اتضايف

هق‌ات سذ ل ‌‌‌–على‌‌‌05ر‌‌18هيث‌لآ ‌ق لآذي‌اتذج ت ‌الاتهذرولآية‌تقم‌
الإتهذرولآ ‌ف ‌اتا ول‌عن‌اتاـ ‌ف ‌ه تة‌  ي‌م ث‌اتاـ ‌ات نعه‌من‌ق ث‌ات ذتد‌

أين‌ر‌23و‌22اسذن دا‌إتى‌لآ ‌ات  د ‌‌و ت ‌ر‌بين   الاتهذرولآ ‌بير‌ات ذعق‌عليا‌في  ‌
تل سذ ل ‌‌‌ي  نر‌اتذسليملآصت‌على:‌"‌ف ‌ه تة‌ع م‌اهذرام‌ات ذتد‌الاتهذرولآ ‌لأج ل‌
أي م‌ع ث‌ابذ اء‌من‌  تيخ‌‌4الاتهذرولآ ‌إع د ‌إتس ل‌ات نذذج‌على‌ه تذا‌ف ‌أجث‌أقص  ‌

‌اتذسليم‌اتعال ‌تل نذذجر‌دوي‌ات س س‌ا ـا‌ف ‌ات ي ت ة‌ا تذاذيض‌عن‌اتضرت.‌

وف ‌هه ‌ات  تة‌يجب‌على‌ات ذتد‌الاتهذرولآ ‌أي‌يرج ‌تل سذ ل ‌الاتهذرولآ ‌ات  لغ‌‌
يذم‌ابذ اء‌من‌  تيخ‌‌15أجث‌‌خ لر‌ات نذذجات  فذه‌واتنعـ ت‌ات ذالـة‌اإع د ‌إتس ل‌

‌اسذ ما‌ات نذذج.".‌‌

‌.‌أثار حق العدول الفرع الثاني:  

 
ع ء‌هض ولآة‌ر‌خي ت‌ات سذ ل ‌ا ترجذه‌ف ‌ات يذه‌ات ناتية‌وبيذه‌ات س فة‌ر‌مجلة‌ات رياة‌واتـ لآذي‌‌مس ع  رأي ن‌ر‌‌ 1

‌.‌162ر‌ص‌‌‌‌2011اتجاائرر‌‌ر‌‌6ر‌ه‌
 لية‌‌ر‌9ه‌‌ات عهررمجلة‌‌(رمـ تلآة‌داتسة‌)ات سذ ل ‌زب  ‌ع  تر‌ات ق‌ف ‌اتا ول‌عن‌اتذا ق ‌ودوت ‌ف ‌ه  ية‌ر‌‌ 2

‌.122ص‌‌ر‌2013ر‌اتجاائر‌اس ر ر‌ج ماة‌‌‌اتسي سيةرات ـذت‌واتالذم‌



58 
 

ثم‌اث ت‌اتا ول‌‌‌(ر‌سنذن ول‌ف ‌هها‌ات يلب‌أث ت‌اتا ول‌ا تنس ة‌تل سذ ل ‌)أولا
‌ا تنس ة‌تلذ جر)ث لآي (.

‌.‌أثار العدول بالنسبة للمستهلك أولا:

تل سرررررذ ل ‌هرررررق‌إتجررررر ه‌اتسرررررلاة‌إترررررى‌ات  نررررر ‌دوي‌إبررررر اء‌الأسررررر  ب‌أو‌   رررررث‌
 هررررر تيف‌اترجرررررذه‌عرررررن‌اتاـررررر ‌فررررر ‌ه ترررررة‌أي‌‌أيرررررة‌عـذبررررر تر‌برررررث‌عليرررررا‌فـرررررن‌   رررررث‌

ا خررررره‌قررررررات ‌ا تاررررر ول‌عرررررن‌اتاـررررر ‌اإتاد رررررا‌ات نعررررررد ‌ودوي‌ ـصرررررير‌مرررررن‌ ات سرررررذ ل ‌
‌.1ج لآرررررب‌ات  نررررر ‌

أ ‌أي‌يذ  ررررررث‌ات سررررررذ ل ‌ت صرررررر تيف‌تد‌اتسررررررلاة‌يارررررر ‌أمرررررررا‌ط يايررررررة‌لآذيجررررررة‌
ت   شررررررر ‌هـررررررا‌فررررر ‌اتاررررر ولر‌هذرررررى‌لا‌ رررررفد ‌م  تسرررررة‌ات رررررق‌فررررر ‌اتاررررر ول‌إترررررى‌‌

ومن‌ثم‌  ي‌تاام ‌على‌ات سذ ل ‌‌‌خي راته ‌لا‌ينسب‌إتيا‌  ذر ‌إت ررررر ت‌وررررررت‌بررررر ت 
‌.‌2   ث‌  ا  ا‌

يسررررررذيي ‌ات سررررررذ ل ‌أي‌يعلرررررررت‌مررررررن‌الاتذررررررراام‌اتذاقررررررر ‌عليررررررا‌ا صرررررررروف ت‌تد‌
إترررررررى‌عررررررر م‌مي اـرررررررة‌‌اتسرررررررل ‌و تررررررر ‌إ ا‌أث رررررررت‌أي‌ع وترررررررا‌عرررررررن‌اتاـررررررر ‌ ررررررر ي‌تاجاررررررر ‌

أو‌ رررررررذي‌ات  ذرررررررر ‌قررررررر ‌سرررررررل ا‌ات نرررررررذج‌ااررررررر ‌ات ياررررررر د‌‌‌ر‌ات نرررررررذج‌تل ذاصرررررررع ت
هينرررررررره‌يذ  رررررث‌ات  ذرررررر ‌مصررررر تيف‌الإتجررررر ه‌وهرررررها‌مررررر ‌لآررررر ‌عليرررررا‌‌‌ر‌ات  ررررررر د

‌.من‌ق لآذي‌اتذج ت ‌الاتهذرولآية‌23و‌ 22ر‌21ات  رررررره‌اتجاائرررررر ‌فررررر ‌ات ررررر د ‌

 
مجلة‌الاجذ  د‌تل تاس ت‌‌‌الإتهذرولآ رس ‌يذسف‌زاهية‌هذتيةر‌هق‌اتا ول‌عن‌اتاـ ‌عتية‌ت   ية‌ات سذ ل ‌ر‌‌‌ 1

‌.‌23ص‌‌‌ر02ه‌‌‌ر07م‌‌والاقذص ديةراتـ لآذلآية‌
‌‌19صير ‌باات ر‌اتارب ‌بن‌م ي  ‌تزت‌اللهر‌ات ق‌ف ‌اتا ول‌ ذسيلة‌ق لآذلآية‌ت   ية‌ات سذ ل ر‌مجلة‌عف ت‌ر‌‌ 2

‌.‌297ر‌اتجاائرر‌ص‌3ر‌ه11عل يةر‌م‌



59 
 

ألآررررا‌مررررن‌خرررر ل‌مرررر ‌ ـرررر م‌ي  رررررن‌ لخرررري ‌عثرررر ت‌اتاررررر ول‌ا تنسرررر ة‌تل سررررذ ل ‌
‌:ا تباررررة‌لآـ ط‌على‌اتن ذ‌اتذ ت 

_‌هرررررق‌ات سرررررذ ل ‌فررررر ‌اسرررررذ  ال‌ات نرررررذج‌أو‌اتخ مرررررةر‌لألآرررررا‌قررررر ‌يررررررى‌مصرررررل ذا‌‌
‌.فررررر ‌اسذ  ال‌ات  ء‌ات   ه‌دوي‌تد 

‌._‌هق‌ات سذ ل ‌إص ح‌اتايب‌ات ذجذد‌ف ‌ات  ء‌ات   ه‌م ث‌اتذا ق 

‌._‌هق‌ات سذ ل ‌ف ‌تد‌اتسلاة‌أو‌اتخ مة

‌ات  ء‌ات   ه(.‌‌)ث ن_‌هق‌ات سذ ل ‌ف ‌اسذرداد‌اتـي ة‌ات  فذعة‌

 . أثار العدول بالنسبة للتاجر ثانيا:

رررا‌‌الآرررررا‌بررررراوال‌اتاـررررر ‌يذارررررين‌علرررررى‌ رررررث‌طرررررر ‌أي‌يررررررد‌تليرررررر ‌الأخرررررر‌مررررر ‌ لـررررر  ‌منرر
علرررررى‌اتذررررر جر‌عثررررر ت‌إ ا‌اسرررررذا ث‌ات سرررررذ ل ‌هـرررررا‌فررررر ‌اتاررررر ول‌وير رررررب‌هرررررق‌اتاررررر ول‌

 .خررررر ل‌ات   ‌اتـ لآذلآيةر‌هيث‌يلذام‌  ا ‌تهت ‌ات  ن ‌برد‌اتت ن‌ات  فذه‌  م ‌على‌اتعذت
رى‌‌إي‌الأثرررررر‌اتجرررررذهر ‌ت رررررها‌اتاررررر ول‌هرررررذ‌إتررررراام‌اتذررررر جر‌بررررررد‌مررررر ‌هصرررررث‌عليرررررا‌ا ـذضرررر
‌‌اتاـررررر ‌اتررررره ‌أبرمرررررا‌مررررر ‌ات سرررررذ ل ‌وهرررررذ‌"‌مـ برررررث"‌ات نرررررذج‌أو‌اتخ مرررررة‌م رررررث‌اتذا قررررر 

ف ت سرررررذ ل ‌ترررررن‌ي صرررررث‌علرررررى‌ر‌‌1 تررررر ‌خررررر ل‌الأجرررررث‌اتررررره ‌ي ررررر د ‌اتـررررر لآذي‌‌‌أو
ات نرررررذج‌اتخ مررررة‌اارررر ‌ع وتررررا‌عررررن‌اتاـرررر ر‌ومررررن‌ثررررم‌ رررر ي‌مررررن‌هـررررا‌اسررررذرداد‌مرررر ‌سرررر ق‌‌

‌.أي‌دفاررررا‌إتررررى‌اتذ جر‌مـ بث‌ات نذج‌أو‌اتخ مة

قررر ‌هرررر د‌ات  ررررره‌مرررر  ‌زمنيرررررة‌ماينررررة‌يجرررررب‌علرررررى‌اتذرررر جر‌اهذرام ررررر ‌وهررررها‌مررررر ‌لآرررر ‌
ر تغ‌‌اتعـرررررررر ‌الأخيرررررررر ‌"‌.....‌يجرررررررب‌أي‌يرررررررذم‌إتجررررررر ه‌ات  رررررر‌‌23عليرررررررا‌فررررررر ‌ات ررررررر د ‌تقرررررررم‌

‌ ." يذم ‌من‌  تيخ‌اسذ ما‌ات نذج‌(‌‌15)ات  فذعة‌خ ل‌أجث‌خ سة‌ع ر‌‌

 
‌.‌453ر‌ع ه ‌لآظ  ‌م   ‌دب  ر‌مرج ‌س بقر‌ص‌‌‌ 1



60 
 

رررر ‌‌لآسررررررذنذج‌م رررررر ‌سرررررر ق‌ألآررررررا‌  رررررر أ‌م لررررررة‌تد‌اتررررررت ن‌تل سررررررذ ل ‌إ ا‌ رررررر ي‌م ررررررث‌اتاـرر
‌.‌منذجر‌من‌  تيخ‌إتج ع  ر‌وتهن‌ف ‌ه تة‌  ي‌م ث‌اتاـ ‌هذ‌خ مة؟‌

مرررررن‌ ررررر تيخ‌اتاررررر ول‌عرررررن‌‌‌وتهرررررن‌  ررررر أترررررم‌يرررررن ‌علي ررررر ‌ات  رررررره‌اتجاائرررررر ‌صرررررراهة‌
اتذرررررر ‌‌اتخ مرررررةر‌وهرررررر ‌مرررررر  ‌سررررررـذط‌لا‌ ـررررر م‌متل ررررر ‌فررررر ‌ ترررررر ‌مترررررث‌مرررررر  ‌هررررررق‌اتاررررر ول

 .‌1ي  تس  ‌ات سذ ل ‌

‌مررررر ‌لآسرررررذنذجا‌م ررررر ‌سررررر ق‌ألآرررررا‌فررررر ‌ه ترررررة‌مررررر ‌إ ا‌وجررررر ‌ات سرررررذ ل ‌عيرررررب‌ا تخ مرررررة‌أو
ر‌وات ررررررروط‌‌ألآ رررررر ‌خ مررررررة‌لآ قصررررررةر‌و ترررررر ‌هسررررررب‌ط ياررررررة‌هرررررره ‌اتخ مررررررة‌اتذرررررر ‌ ـرررررر م

ات ذا قررررررر ‌علي رررررر ‌بررررررين‌ ررررررر ‌مررررررن‌اتيررررررررفين‌)‌ات ررررررر ئ ‌وات  رررررررذر ‌(‌أو‌ات ررررررذتد‌‌
واتارررررر ‌اتذجررررر ت ‌ات ذ ررررر ر‌ف ت  ررررر م ‌واتي يرررررب‌وات  نررررر س‌واتصررررر لآ ‌‌وات سرررررررذ ل ‌

ررررى‌ع  ئ ررررررم‌ا عذ رررررر تهم‌مسررررررذ لهينر‌سررررررذاءا‌فرررررر ‌صررررررذت ‌اسذ رررررر ت ‌يـررررر مذي‌خ مرررررة‌إتر
‌.أو‌  ررررررف‌ط رررررر ‌أو‌تسررررررم‌هن س ‌أو‌إص ح‌ش ء‌  تف‌

فهررررررث‌مـرررررر م‌خ مررررررة‌يجررررررب‌أي‌يـرررررر م  ‌  ملررررررة‌دوي‌أي‌ي رررررر ث‌خلررررررث‌يررررررفد ‌إتررررررى‌‌
فرررررإ ا‌  لآرررررت‌هررررره ‌اتخ مرررررة‌لآ قصرررررة‌ ررررر ي‌ت ـررررر م‌اتخ مرررررة‌‌‌أخررررررىرإعررررر د ‌اتخ مرررررة‌مرررررر ‌

‌.2أو‌أي‌يـذم‌اإع د ‌ ـ يم‌اتخ مة‌مر ‌أخرى‌‌من  رياي ‌مـ بث‌م ‌تم‌يفد ‌أي‌

‌ف ‌ه تة‌تذ خر‌ف ‌ات ف ‌هث‌يجذز‌تل سذ ل ‌طلب‌اتذاذيض؟.‌

‌‌ترررررم‌يرررررن ‌ات  رررررره‌اتجاائرررررر ‌صرررررراهة‌فررررر ‌قررررر لآذي‌ات ذالرررررق‌ا تذجررررر ت ‌الاتهذرولآيرررررة‌تقرررررم
علررررررى‌جررررررااء‌مرررررر لآ ر‌  تعذائرررررر ‌أو‌اتذاررررررذيض‌أو‌بيرهرررررر ‌عنرررررر ‌عرررررر م‌اتذرررررراام‌‌ 18/05

 
اتتـ فة‌تلن ر‌واتذذزي ‌ر‌ع  ير‌‌ر‌دات‌‌‌1ع  ‌الله‌ يب‌م  ذدر‌ر‌ه  ية‌ات سذ ل ‌ف ‌اتذا ق ‌الاتهذرولآ ر‌ط‌ر‌‌ 1

‌‌‌. 204ص‌‌2012الأتدير‌‌
أعصم‌أه  ‌ه   ‌أي  مر‌ر‌أثر‌  ريا ت‌ه  ية‌ات سذ ل ‌على‌اتـ لآذي‌ات  لآ ‌ر‌د.ط‌ر‌دات‌اتن ضة‌اتاربية‌ر‌‌‌ر‌‌ 2

‌.‌245ر‌ص‌‌ص‌‌‌2018اتـ هر ‌ر‌



61 
 

ات ررررذتد(‌برررررد‌ث ررررن‌اتسررررلاة‌اتذرررر ‌قرررر م‌ات سررررذ ل ‌اإتج ع رررر ‌إتيررررا‌وفـرررر ‌تل رررر د ‌ )ات  نرررررر ‌
‌.مررررن‌اتـ لآذي‌س بق‌اته ر‌ات ذالق‌ا تذج ت ‌الاتهذرولآية‌22تقررررم‌‌

علرررررى‌ألآرررررا‌"‌...‌وباررررر ‌‌‌37قررررر ‌جررررر ء‌فررررر ‌قررررر لآذي‌ات سرررررذ ل ‌ات عربررررر ‌فررررر ‌ات ررررر د ‌
الآصرررررررام‌الأجررررررث‌ات رررررره ذت‌ ذر ررررررب‌اـررررررذ ‌اتـرررررر لآذي‌علررررررى‌ات  لررررررغ‌ات سررررررذ ق‌فذائرررررر ‌‌

‌. . "1ر‌اتـ لآذلآ ‌ات ا ذل‌ااا تسررررررا

مررررررن‌‌‌15-222أمرررررر ‌ا تنسرررررر ة‌تل سررررررذ ل ‌اتعرلآسرررررر ‌فـرررررر ‌جرررررر ء‌فرررررر ‌لآرررررر ‌ات رررررر د ‌
رعلررررررى‌ألآررررررا‌إ ا‌اسرررررذا ث‌ات سررررررذ ل ‌هـررررررا‌‌‌2017قررررر لآذي‌الاسررررررذ  ك‌اتعرلآسرررررر ‌تسررررررنة‌

ول‌خرررر ل‌ات رررر  ‌اتـ لآذلآيررررةر‌يلذرررررام‌  ارررر ‌تررررهت ‌ات  نرررر ‌برررررد‌اتررررت ن‌و ترررر ‌فرررررر ‌اتارررر 
يذمرررررر ‌  ذسررررررب‌مرررررررن‌اتذرررررر تيخ‌اترررررره ‌أعلررررررن‌فيرررررررا‌ات سررررررذ ل ‌‌30خرررر ل‌مرررر  ‌أقصرررررر ه ‌

‌.‌2ـ ‌اتا ع وتررررررا‌عررررررن

منررررررا‌‌13فرررررر ‌ات رررررر د ‌‌2011تسررررررنة‌‌83أمرررررر ‌فرررررر ‌قرررررر لآذي‌اتذذجيررررررا‌الأوتبرررررر ‌تقررررررم‌
يذمررررر ‌اتذ تيرررررة‌‌14يجرررررب‌علرررررى‌ات  نررررر ‌تد‌اترررررت ن‌تل سرررررذ ل ‌فررررر ‌أجرررررث‌لا‌يذجررررر وز‌

رررات‌اتارررر ولر‌ويذاررررين‌تد‌اتررررت ن‌بررررهات‌اتذسرررريلة‌اتذرررر ‌ ررررم‌ب رررر ‌اتذفرررر ء‌سررررذاءا‌لإخ ررررر ت ‌اـرر
 ررررم‌ ترررر ‌لآـرررر ا‌أو‌مرررررن‌خررررر ل‌  ذيرررررث‌مصررررررف ‌ ـليررررر  ‌أو‌اتهذرولآررررر ‌علرررررى‌ألآرررررا‌يجرررررذز‌‌

‌.‌3اتت ن‌بذسيلة‌أخرى‌أفضث‌تص تي‌ات سذ ل  الا عررررر ت‌علرررررى‌تد

‌

‌

 
‌‌2008 تم‌يذسف‌اتا   ‌ر‌رهق‌ات سذ ل ‌ف ‌اتا ول‌عن‌اتذا ق ‌ر‌د.ط‌ر‌دات‌اتج ماة‌اتج ي  ‌ر‌الإس ن تية‌ر‌ر‌س‌‌ 1

‌61ر‌ص‌
‌.‌246أعصم‌أه  ‌ه   ‌أي  م‌ر‌ات رج ‌اتس بق‌ر‌ص‌ر‌‌ 2
‌.‌62 تم‌يذسف‌اتا   ‌ر‌ات رج ‌اتس بق‌ر‌ص‌‌ر‌ر‌س‌‌ 3



62 
 

‌.‌المطلب الثاني: ضوابط استعمال حق العدول

ات سذ ل ‌ف ‌م  تسة‌هـا‌ف ‌اتا ول‌ويـ ‌على‌هها‌‌إب غيـ ‌على‌ات ذ خث‌عبء‌
‌.‌اتـ لآذي‌‌إط تعبء‌م  تسة‌هها‌ات ق‌ف ‌‌الأخير

 : المستهلك بحقه في العدولالفرع الأول: التزام المتدخل بإعلام 

بذ تيخ‌‌‌لأوتوب اتص دت‌عن‌ات رت  ي‌وات جلس‌ا‌97‌‌/8تقم‌‌الأوتوب لآج ‌أي‌اتذذجا‌
ات سذ ل ‌ا ـا‌ف ‌اتا ول‌ايريـة‌‌اإع مأول‌من‌شره‌اإتاام‌ات  ن ‌‌1997 ‌م ‌20

اج  ذت‌‌‌ت  ص ل‌ت س‌في  ‌بذاسية‌اتذس ئث‌ات خذلعة‌اتذ ‌يسذا ل  ‌ات ذ خث‌‌لاواو ة‌
‌23اتص دت‌ف ‌‌341تقم‌‌الأمرلآعسا‌أقر ‌ات  ره‌اتعرلآس ‌ف ‌‌الأمروهذ‌‌ات سذ لهينر

‌‌واته ‌أوجب‌على‌ات ذ خث‌  صير‌ات سذ ل ‌ف ‌م  تسة‌هـا‌ف ‌اتا ول‌2001أوت‌
‌ .1واتهيعية‌اتذ ‌يذم‌ب  ‌ ت ‌

ب ها‌ات ق‌وخ صة‌‌‌واع م‌ات سذ ل وع د ‌م ‌ي ذي‌هها‌ف ‌ات رهلة‌اتذ ‌ س ق‌اتذا ق .‌‌
ات سذ ل ‌ف ‌هه ‌‌‌لأيي ذس ‌أه ية‌ا تعة‌ف ‌اتا لية‌اتذا ق ية‌‌وعج ل‌م  تسةا روط‌

على‌يـين‌  م‌أي‌هها‌اتاـ ‌ي  ن‌اتذخل ‌منا‌‌‌لألآاات  تة‌يـ م‌على‌اتذا ق ‌وهذ‌مي رن‌
إ ا‌تم‌ي ـق‌تا‌تب ذا‌أو‌ألآا‌تم‌يج ‌م ‌  ي‌منذظرا‌من‌اتسلاة‌أو‌اتخ مة‌ا سذا  ل‌هـا‌‌

اتص دت‌‌‌83‌‌/2011تقم‌‌الأوتوب اتـ لآذلآية.‌بث‌إي‌اتذذجيا‌‌ابج لف ‌اتا ول‌ف ‌‌
ات ذالق‌ا ـذت‌ات سذ لهين‌ رس‌هها‌اتذذجا‌وأتـى‌على‌‌2011اكذذبر‌‌25بذ تيخ‌

‌ا لإع م‌الاخ لعـذبة‌إلا‌سليت‌عليا‌و‌ات سذ ل ‌‌اإع مق م‌لآا‌ات ذ خث‌عبء‌إث  ت‌أ‌

 
ر‌‌‌‌2012 ذثر‌ساي ‌ع لآ ي‌خ ت ‌ر‌ه  ية‌ات سذ ل ‌الاتهذرولآ ‌ر‌د.ط‌ر‌‌دات‌اتج ماة‌اتج ي  ‌ر‌الاس ن تية‌ر‌‌ر‌‌ 1

‌,630ص‌



63 
 

من‌أتباة‌ع ر ‌يذم ‌‌‌لاوات ذ تلة‌ف ‌برام ت‌يض  ‌إتي  ‌م  ‌أجث‌اتا ول‌اتى‌سنة‌ب 
‌.1م ‌أقر ‌ هت ‌ات  ره‌اتعرلآس  وهها

من‌ق لآذي‌ه  ية‌ات سذ ل ‌أي‌يـذم‌‌‌29/‌4أم ‌ات  ره‌ات عرب ‌فـ ‌لآ ‌ف ‌ات  د ‌
ات سذ ل ‌ا ـا‌ف ‌اتا ول‌ف ‌ ث‌عرض.‌وم د‌ات ق‌ف ‌م  تسة‌‌‌اإع مات ذ خث‌

ات سذ ل ‌ا ـا‌ف ‌اتا ول‌وهها‌م ‌‌‌اإع ميذم ‌ف ‌ه تة‌تم‌يـم‌ات  ن ‌‌ث ثيناترجذه‌اتى‌
‌.2من‌لآعس‌اتـ لآذي‌‌36/2ج ء‌ف ‌ات  د ‌ات  د ‌

 : الفرع الثاني: كيفية ممارسة الحق في العدول و شروط ممارسته

‌سنذن ول‌ف ‌هها‌اتعره‌ يعية‌م  تسة‌ات ق‌ف ‌اتا ول)أولا(‌ر‌ثم‌شروط‌م  تسذا)ث لآي (.

 : أولا : كيفية ممارسة الحق في العدول

اتا ول‌عن‌اتاـ ‌خي ت‌ي  تسا‌ات سذ ل ‌من‌ لـ ء‌لآعسا‌بن ء‌على‌ ـ ير ‌ات خص ‌
اتذ ‌‌ألأس  بوبإتاد ‌منعرد ‌منا‌ودوي‌ات  جة‌إتى‌مذافـة‌من‌ات  ن ‌ومن‌دوي‌ ـ يم‌

‌.3أدت‌اا‌إتى‌ا خ  ‌هها‌اتـرات‌   ‌ي  تسا‌من‌دوي‌ات  جة‌إتى‌إقرات‌من‌اتـض ء‌

لآ  ‌ي ع ‌و‌ا‌  ش لية‌ااين‌لااي‌اتـذالآين‌اتذ ‌أقرت‌خي ت‌اتا ول‌تم‌   د‌إجراءات‌ماينة‌و‌
‌ت   تسة‌هها‌ات ق‌أي‌يا ر‌ات سذ ل ‌عن‌تب ذا‌ف ‌م  تسة‌هها‌ات ق‌صراهة‌او‌و ني 

لآذه‌من‌ات رولآة‌ف ‌م  تسة‌هها‌ات ق‌إ ‌‌‌2011-‌83لأوتوب ر‌ا يث‌اقر‌اتذذجيا‌ا
 

ات ذالق‌ا ـذت‌‌2011-‌83أه  ‌تب ه ر‌ات   د ‌اتا مة‌ت ق‌اتا ول‌عن‌اتاـ ‌وفق‌اتذذجيا‌الأوتوب ‌تقم‌ر‌‌ 1
ج ماة‌‌‌اتسي سيةر لية‌ات ـذت‌واتالذم‌‌واتسي سيةروق لآذي‌الاسذ  ك‌اتعرلآس .‌مجلة‌اتالذم‌اتـ لآذلآية‌‌ات سذ لهينر

‌.‌‌138ر‌ص‌‌2016اتجاائرر‌ر03ه‌‌الابذاطر
‌‌18ات ذافق‌‌1432تبي ‌الأول‌‌‌14ات فتخ‌ف ‌‌ات سذ ل راتـ و ‌بذ  ي ‌  ابير‌ت   ية‌‌31-03تـ لآذي‌تقم‌ر‌‌ 2

ات ذافق‌أبريث‌‌1432ج  د ‌الأوت ‌‌03بذ تيخ‌‌ر‌اتص دت 5932اترس ية‌تل  لهة‌ات عربيةر‌ه‌‌‌ر‌اتجري  2011ف راير‌
2011‌.‌

‌.‌139ص‌‌اتس بقرأه  ‌تب ه ر‌ات رج ‌ر‌‌ 3



64 
 

يذ ـق‌ا جرد‌أي‌يـذم‌ات سذ ل ‌اإشا ت‌ات  ن ‌برب ذا‌ف ‌م  تسة‌هـا‌ف ‌اتا ول‌‌
ات   د‌ق لآذلآ ‌وبعض‌اتنظر‌عن‌اتذسيلة‌ات سذا لة‌سذاء‌  ي‌ ت ‌‌‌أتجثوي ذي‌ ت ‌ف ‌

مثء‌اتن ذ ج‌ات اذ  ‌ت   تسة‌‌‌خ لاتـسي ة‌ات خصصة‌ت ها‌اتعرض‌أو‌من‌‌‌‌خ لمن‌
اتس تا‌تص هب‌اتسلاة‌أو‌اتخ مة‌سذاء‌ا تيريـة‌‌‌طر ‌ات ذ خث‌و‌هها‌ات ق‌وات سلم‌من

تس تة‌مض ذلآة‌اتذصذل‌أو‌ع ر‌اتذس ئث‌ات  يتة‌متث‌ات ري ‌‌‌خ لاتذـلي ية‌من‌
ات   د‌‌‌ألأجث‌ويـ ‌على‌ع  ق‌ات سذ ل ‌إث  ت‌ألآا‌م تس‌هها‌ات ق‌ف ‌‌الاتهذرولآ 

اسذا  ل‌ش لية‌ق لآذلآية‌م  د ‌متث‌اترس ئث‌ات ري ية‌ات ذصى‌‌‌ألأفضثألآا‌من‌‌‌لاا .1ق لآذلآ ‌
ب  ‌و هذي‌سن ا‌‌الاهذج جبهت ‌من‌أجث‌‌ او‌اتـسي ة‌اتخ صة‌الاتهذرولآيةب  ‌او‌اترس ئث‌

اتذج تية‌ف ‌‌‌ات   توهها‌م ‌لآ ‌عليا‌ات  ره‌ات عرب ‌عن ‌ يرقا‌تل ي ‌خ تج‌‌.2ق لآذلآي 
من‌ق لآذي‌ه  ية‌ات سذ ل ‌واتذ ‌ج ء‌في  ‌ي ذي‌تل سذ ل ‌ات ق‌ف ‌اترجذه‌‌‌49ات  د ‌
أية‌وسيلة‌ ت ت‌‌‌واتس ت  ‌بذاسيةمن‌اتاـ ‌‌ت قذي هاتـ بلة‌‌الاسذ  ت إتس ل‌‌‌خ لمن‌

‌.3اتذصذل‌

 :ممارسة الحق في العدول طثانيا: شرو 

ات سذ ل ‌إشا ت‌ات ذ خث‌‌‌ات ق‌والآ  ‌ي ع ت   تسة‌هها‌ة‌نمايتم‌ي  د‌ات  ره‌شروط ‌
‌:ه  برب ذا‌ف ‌اتا ول‌عن‌اتاـ ‌ايريـة‌واو ة‌   ‌عليا‌أي‌يراع ‌أمرين‌أس سيين‌

ات   ‌اتـ لآذلآية‌ات   د ‌ف ‌اتذ ري ‌  ‌ي  ث‌أثرا‌ق لآذلآي ‌   ‌‌‌خ ل_‌أي‌يذم‌اتا ول‌
   ‌‌إتى‌أي‌ات   ‌اتـ لآذلآية‌تل ق‌ف ‌اتا ول‌ خذلف‌من‌  ري ‌إتى‌عخر‌‌الإش ت ين ع ‌

‌.4 خذلف‌بين‌اتسل ‌واتخ م ت

 
‌.‌146صر‌‌لآعسارمرج ‌‌تي ه رأه  ‌ر‌‌ 1
‌.‌‌127اتس بقرات رج ‌‌زب  رع  ت‌ر‌‌ 2
‌اتس بق.‌‌رج ات ‌ر31-03من‌اتـ لآذي‌‌49ات  د ‌ر‌‌ 3
‌.‌128ص‌‌اتس بقرات رج ‌‌زب  رع  ت‌ر‌‌ 4



65 
 

 هذي‌اتاـذد‌من‌اتاـذد‌ات سذتن  ‌من‌م  تسة‌ات ق‌ف ‌اتا ول‌أو‌اتاـذد‌اتذ ‌‌‌_‌ألا
لآظرا‌‌ أتن‌ات  ره‌من ‌ف ‌ات اض‌من  ‌اتا ول‌‌ات ذا ق ينر  ذ ج‌إتى‌ا ع ت‌خ ص‌بين‌

وع د ‌م ‌يـ م‌ات سذ ل ‌‌ .هها‌ات ق‌ف ‌ا ع ت‌مس ق‌لإقرات‌لأطرا ‌تي ياذ  ‌أو‌أتام‌ا
ب  ‌‌على‌إبرام‌عـذد‌عن‌اا ‌دوي‌تنيذا‌تلسل ‌وي ذع ‌ا ت ي لآ ت‌واتصذت‌اتذ ‌ياود ‌

‌.‌1ات  ذر ‌ف تث‌هه ‌اتاـذد‌ه ‌ات انية‌ا ت ق‌ف ‌اتا ول

واوي‌بين‌اتذ ريا ت‌ات ذالق‌ا   ية‌ات سذ ل ‌ف ‌ات   ‌ات خصصة‌‌‌اخذ  ‌وهن ك‌
ف ‌أمرين‌ه  ‌اتذ تيخ‌اته ‌ي  أ‌منا‌‌‌اتخ  وي  ن‌‌واتخ م ترتلا ول‌بين‌اتسل ‌‌

‌.اهذس ب‌فذر ‌اتا ول‌و هت ‌اتعذر ‌ات خصصة‌ت   تسذ  

‌

‌

‌

‌

 

 

 

 

 

 
‌.‌207ص‌‌‌اتس بقرات رج ‌‌م  ذدرع  ‌الله‌ يب‌ر‌‌ 1



66 
 

 

 

                      

 

 الخاتمة.             
 

 

 

‌

‌

‌

‌

‌

‌



67 
 

 الخاتمة. 
‌‌و   ينا‌منات ذذاو ‌لآسذنذج‌أي‌اتذاام‌اإع م‌ات سذ ل ‌الاتهذرولآ ‌‌وخذ م ‌ت  تن 

‌هيثر‌الاتهذرولآيةهق‌اتا ول‌يذفر‌و  لآة‌  فية‌تذ ـيق‌ات   ية‌تا‌ف ‌ظث‌عـذد‌اتذج ت ‌
ات  ره‌اتجاائر ‌ق ‌أوجب‌على‌ات  ذر ‌الإع م‌ات س ق‌تل سذ ل ‌من‌خ ل‌لآ ‌‌ أي

.‌و ها‌‌وق  ‌اتع ات ذالق‌ا   ية‌ات سذ ل ‌‌03-‌‌09من‌اتـ لآذي‌تقم‌‌17ات  د ‌
ف ‌اتاـذد‌ات  رمة‌م ‌بين‌‌الأس سية‌ اته ‌ي  د‌عن صر‌‌306-‌06تقم‌‌اتذنعيه ات رسذم‌

وات نذد‌اتذ ‌ اذ ر‌ اسعيةر‌ا لإو فة‌تضروت ‌   ين‌‌وات سذ لهينالأعذاي‌الاقذص ديين‌
ات سذ ل ‌من‌مارفة‌ث ن‌وأسا ت‌اتسل ‌واتخ م ت‌وشروط‌ات ي ‌من‌خ ل‌اتـر لآذي‌تقم‌‌

من‌اتـذالآين‌اتذ ‌‌وبيره ر‌اتذج تيةاته ‌ي  د‌اتـذاع ‌ات ي ـة‌على‌ات   تس ت‌‌04‌-02
تلسلاة‌أو‌اتخ مة‌‌‌ سيةواتخص ئ ‌الأس لام‌ات ذ خث‌بذ ي ي‌الأوص  ‌والأسا ت‌

‌‌‌.ات ارووة‌لاسذ  ك

‌‌ر‌ك  ‌لآج ‌اي‌ات  ره‌اتجاائر ‌ هت ‌م ن‌ات سذ ل ‌من‌اتا ول‌عن‌ابرام‌اتاـ 
وفـ ‌تلضذاان‌‌‌ر‌‌إتاد ‌م ض‌يذرك‌ ـ ير ‌ته مث‌إتاد ‌ات سذ ل هيث‌أي‌ألآا‌هق‌

خروج ‌على‌م  أ‌اعذ  ت ‌وي  ن‌‌ر‌الإتهذرولآ وب تذ ت ‌ي س‌ا تـذ ‌ات لامة‌تلاـ ‌‌ر‌اتـ لآذلآية
يجذز‌‌لا‌و‌ر‌    أ‌خلـ ‌وق لآذلآ ‌ا لاتذااماتـذ ‌ات لامة‌تلاـ ‌اته ‌يـذض ‌اضروت ‌اتذف ء‌

‌لا ع تف ‌ه ود‌م ‌يس ي‌اا‌ا‌إلاطر ‌أي‌يسذـث‌بنـض‌هها‌اتاـ ‌أو‌ ا يث‌أه  ما‌لأ ‌
فذر ‌زمنية‌م  د ‌‌خ لاا‌من‌ق ث‌ات سذ ل ‌‌الاتذاامي ذرط‌‌لاوهذ‌‌ر‌أو‌اتن ‌اتـ لآذلآ 

أ ‌يص ي‌اا ‌‌ر‌‌م  ‌زمنية‌ماينة‌ا تنس ة‌تل سذ ل ‌‌خ ل‌لازمو‌هذ‌عـ ا‌ص ي  ‌بير‌
‌ .ات   ‌ات اينة‌عـ ا‌ص ي  ‌وملام ‌الآذ  ء

ك  ‌ي  ن‌اتـذل‌ا ي‌هق‌اتا ول‌عن‌اتاـ ‌هذ‌تخصة‌و‌عتية‌ق لآذلآية‌أس سية‌‌
اته ‌‌‌ر‌تض  ي‌ه  ية‌فا تة‌تل سذ ل ‌ات ذا ق ‌و‌خروج ‌على‌م  أ‌اتـذ ‌ات لامة‌تلاـ 

اتير ‌اتضايف‌ف ‌مذاج ة‌ات  ن ‌أو‌‌‌ا عذ  ت يج ‌م رت ‌ف ‌وروت ‌ه  ية‌ات سذ ل ‌



68 
 

هيث‌يسذيي ‌ات سذ ل ‌أي‌ينـض‌اتاـ ‌دوي‌‌‌ر‌قذص ديةات  ذر ‌اته ‌يذ ذ ‌ا تـذ ‌ا
أو‌أي‌يـ م‌  ريرا‌تهت ‌أو‌أي‌ هذي‌وروت ‌إتى‌إث  ت‌‌‌ر‌ابخرات  جة‌إتى‌  خث‌اتير ‌

ويذر ب‌على‌م  تسة‌هها‌ات ق‌أثر‌تجا ‌هيث‌‌‌ر‌وجذد‌عي  ‌وخلث‌ف ‌اتسلاة‌أو‌اتخ مة‌
‌.يرج ‌طرف ‌اتاـ ‌إتى‌ات  تة‌اتذ ‌  ي‌علي  ‌ق ث‌اتذا ق 

 مع: النتائج 

وجذد‌الاتذاام‌ا لإع م‌من‌ش لآا‌أي‌يس هم‌ف ‌اتذ ـيق‌ات   ية‌تل سذ ل ‌عن‌_ 
أي‌‌ا عذ  تر‌ات ذ خثصعة‌الاهذرا ‌ ـيم‌قرينة‌سذء‌لآية‌‌لأير‌الإث  تف ‌‌اتذسيير‌طريق

‌.ات سذ ل ‌من‌الإث  ت‌وياع ر‌فياعل ا‌ا ت ي لآ ت‌معذرض‌

‌‌م ر‌‌ات ارف ا س ه‌م  لة‌اتذع وت‌‌–وتذ‌مذ خرا‌‌–ات  ره‌اتجاائر ‌‌أدتك‌_‌
مذالق‌ا تـذاع ‌اتا مة‌‌02-89اتـ لآذي‌تقم‌‌ف ص تر‌تل سذ ل ‌يـذض ‌ه  ية‌خ صة‌

إتع ء ‌ا ذجب‌اتـ لآذي‌‌ مر‌ا لإع مت   ية‌ات سذ ل ‌ رس‌لآ ‌ات  د ‌اتراااة‌منا‌الاتذاام‌
ات ذالق‌ا   ية‌ات سذ ل ‌وق  ‌اتع ‌تيف  ‌مج دا‌على‌هها‌الاتذاام‌ف ‌‌03-‌09تقم‌

‌."  ت‌اتعصث‌اتخ مس‌ات انذي‌بر‌"إتاامية‌إع م‌ات سذ ل ‌ات نيذيذ ي‌18و‌‌17ات  د ين‌

‌‌خ ل‌ا  خ   أي‌ات ق‌ف ‌اتا ول‌هق‌شخص ‌ي ني‌تص ه ا‌ات رية‌ات يلـة‌_‌
أو‌من‌دوي‌اسذ  ت ا‌‌‌‌(ات ذ خثابخر)ات  لة‌اتـ لآذلآية‌ات ـرت ‌تا‌دوي‌اترجذه‌إتى‌اتير ‌‌

ومن‌‌ا  خ   ‌ا لالآعرادات رية‌ات يلـة‌‌فلل سذ ل ‌ر‌ا  لآاأو‌أخه‌تأيا‌وب وي‌مراع ت‌قرات ‌
‌.دوي‌م رت

من‌لآ ‌ات  ره‌على‌ات ق‌ف ‌اتا ول‌عن‌اتذا ق ‌تير ‌‌‌الأس س _‌اي‌ات   ‌
أ ‌ات سذ ل ‌ا يث‌يذفر‌تا‌ه  ية‌‌‌لاسذ  كيةاتضايف‌ف ‌اتا تـة‌اتاـ ية‌تلاـذد‌ا

اتاـ ‌ف ‌اتـذاع ‌اتا مة‌تلـ لآذي‌ف ‌‌‌لأطرا إو فية‌على‌ات   ية‌ات  عذتة‌‌اسذتن ئية
مذج ة‌اتير ‌اتـذ ‌ف ‌هها‌اتنذه‌من‌اتا قة‌وهذ‌ات  ذر ‌ ذلآا‌من‌يا ‌اتاـ ‌وبنذد ‌‌



69 
 

وأكتر‌خ ر ‌واهذرا ‌ف ‌مي اي‌ع لا‌من‌ات سذ ل ‌   ‌أي‌ات   ية‌ات ـرت ‌تل سذ ل ‌ ذلآا‌‌
ي خه‌قرات ‌ف ‌اتذا ق ‌من‌دوي‌ عهير‌او‌ رو ‌أو‌مارفة‌  ملة‌ا ت نذذج‌أو‌اتخ مة‌أو‌‌

‌.م ذذى‌اتاـ ‌وم ى‌ ذافق‌ات نذذج‌و ل يذا‌لاهذي ج  ا‌

_‌اي‌ات  رت‌اتـ لآذلآ ‌تن ‌ات  ره‌على‌هق‌اتا ول‌هذ‌الآذ  ت‌و‌ عذل‌طرت‌‌
ات ع ية‌و‌الإش  ت‌و‌الاع لآ ت‌اتذج تية‌ات عرية‌و ا د‌وس ئل  ‌و نذع  ‌خصذص ‌ف ‌
وقذن ‌ات  ت ‌بذجذد‌الالآذرلآت‌ومخذلف‌أج ا ‌ووس ئث‌الا ص ل‌وات ذاق ‌اتذج تية‌ومذاق ‌‌

ت ‌الإتهذرولآية‌وخصذص ‌ف ‌مذاق ‌اتذج ت ‌الإتهذرولآية‌اتذذاصث‌الاجذ  ع ‌وبرامج‌اتذج 
إ ‌ ا ‌ ث‌ه  ا‌‌‌ر‌‌واتاـذد‌الإتهذرولآية‌عن‌اا ‌وأثره ‌اتسل  ‌على‌إتاد ‌ات سذ ل ‌

الأس تيب‌ات ضللة‌واتخ دعة‌  ف ‌ات سذ ل ‌دفا ‌إتى‌اتذا ق ‌دوي‌ عهير‌أو‌عن‌بير‌د‌‌
ت ذقاا‌اتضايف‌ف ‌‌‌ا نذج‌ولآظر‌اتية‌و  بر‌تلاـ ‌ودوي‌ رو ‌وعلم‌ا  جذا‌ات ـيـة‌تل

ا‌‌اتاـ ية‌ ذلآا‌بير‌مذ  ن‌من‌مج ل‌اتذج ت ‌تلاـ ‌  ت  ذر ‌ات خذ ‌فيا‌ولآظر‌‌ قة‌اتا
على‌هـا‌ف ‌‌‌على‌ات  ره‌ه  ية‌اتير ‌اتضايف‌ف ‌اتاـ ‌ا تن ‌تهث‌هها‌  ي‌تاام 

 .اتا ول‌عن‌ه ها‌لآذه‌من‌اتاـذد‌ا ق‌اتا ول

 التوصيات: 

على‌ات  ره‌اتجاائر ‌أي‌ياجث‌ف ‌اتن ‌على‌هق‌اتا ول‌عن‌اتذا ق ‌ف ‌_ 
اتذ ‌ي  ل  ‌هها‌ات ق‌و   ي ‌قذاع  ‌و نظي ا‌وطرت‌م  تسذا‌‌‌الاسذ  كية‌اتاـذد

ق لآذي‌ه  ية‌ات سذ ل ‌وق  ‌اتع ‌ ذلآا‌ات   ي‌اتي يا ‌تا‌اعذ  د ‌ف ‌‌واجراءا ا‌  ملة‌
‌.الاسذ  ك‌اتذج تية‌ات ذالق‌ب  ‌تس ‌ثعر ‌  ير ‌بين‌أطرا ‌عـذد‌‌‌ات ا م تف ‌

ب ها‌ات ق‌‌‌‌والإم  لآي ت‌واتذاريفاتذس ئث‌‌واتذ سيس‌ا خذلف‌‌الإش  توروت ‌_‌
خصذص ‌ه تي ‌‌‌ ق تطر ‌وايف‌ف ‌هها‌اتنذه‌من‌اتا‌الأخير